Vakbond krijgt kans om macht te tonen

Bedrijven ontslaan duizenden mensen en het kabinet bezuinigt miljarden. Een unieke kans voor de vakbonden om hun macht te tonen en `weer in het zadel te komen'.

Eigen vakantiehuizen hadden de vakbonden, voor de leden, en een bank. ,,Via de Industriebond NVV kon je ook met korting een koelkast kopen'', zegt Marcel van der Linden, van het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). En in de regelkamer van de economie besloten vakbondsbestuurders mee over lonen, werk en uitkeringen. ,,Noem het neocorporatisme, maar in elk geval was in het politieke klimaat eind jaren zeventig veel ruimte voor de vakbonden'', vertelt Piet Hazenbosch, bestuursadviseur van de vakbond CNV.

De tijden van de alomtegenwoordige vakbeweging zijn voorbij. De vakbondsbank is verkocht, net als veel vakantiewoningen. De bouw van het grote FNV-hoofdkantoor in Woerden is stilgelegd, nadat de beursmalaise de bondskassen flink leger heeft gemaakt. De vakbondsbestuurders zijn verdreven uit de sociale zekerheid en worden niet meer met open armen ontvangen in Den Haag. De grote bezwaren van de vakbonden tegen de voorgenomen bezuinigingen van het kabinet-Balkenende vinden nauwelijks gehoor bij politici. ,,Het wordt tijd om de vakbondsmacht te tonen'', zei FNV-voorzitter L. de Waal onlangs dan ook.

De campagne die de vakbeweging voert tegen de bezuinigingsplannen van het kabinet is dan ook een belangrijke test. ,,Dit is een gouden kans voor de vakbonden om weer in het zadel te komen'', zegt Raymond van Oosterhout, die vorig jaar vergeefs dong naar het voorzitterschap van FNV Bondgenoten. De vakcentrale FNV, de grootste vakbond in Nederland, heeft gisteren een extra vergadering belegd van de Federatieraad, het hoogste orgaan in de bond. De deze zomer begonnen informatiecampagne wordt zaterdag afgerond. Volgende week woensdag begint een reeks estafetteacties, waarvan nog onbekend is wat ze inhouden.

De vraag bij de acties is: hoe machtig zijn de vakbonden nog? Bijvoorbeeld in vergelijking met begin jaren tachtig, toen Nederland in een zeer diepe recessie verkeerde en honderdduizenden de straat op gingen tegen de bezuinigingen? ,,Het hangt er vanaf hoe je het bekijkt'', vindt CNV-adviseur Hazenbosch. ,,Nooit vielen zoveel mensen onder een CAO als nu. Was de ICT aanvankelijk een cowboysector, nu hebben de bonden een grote rol bij bijvoorbeeld Getronics.'' Maar, geeft Hazenbosch aan: ,,Premier en ministers luisteren nu minder naar de vakbonden dan voorheen''.

De omslag daarin werd zichtbaar op de breuklijn van twee tijdvlakken. ,,In het kabinet-Van Agt eind jaren zeventig trad de neoliberaal Andriessen nog af, nadat hij de slag had verloren van de `overlegman' Albeda. In het eerste kabinet-Lubbers begin jaren tachtig hadden neoliberalen als Ruding de overhand'', zegt Hazenbosch. En in de jaren daarna kwam PvdA-leider Wöltgens met zijn pleidooi voor het `primaat van de politiek', verdwenen de sociale partners uit de wereld van uitkeringen en werkverschaffing en zetten de paarse kabinetten het overleg op een laag pitje.

De vakbonden zijn zich traditioneel op de overheid blijven richten, maar die verliezen op hun beurt ook aan macht – al was het alleen maar doordat het aandeel van de staat in de nationale economie is teruggelopen.

[Vervolg VAKBONDEN: pagina 16]

VAKBONDEN

'De vakbonden hebben meer leden dan de ANWB'

[Vervolg van pagina 13]

,,De macht van nationale regeringen neemt ook af door de globalisering'', zegt wetenschapper Van der Linden. ,,En daarmee paradoxaal genoeg de macht van de bonden.'' De macht van de bonden is volgens hem mede daardoor kleiner dan twintig jaar geleden. ,,De vakbeweging is ook slecht vertegenwoordigd in de cruciale sectoren van de economie, die de afgelopen decennia fors zijn gegroeid. Denk aan zakelijke en financiële dienstverlening zoals banken.''

Daarin is Nederland niet uniek. ,,De verzwakking van de vakbeweging vindt overal plaats, in Europa, maar ook in Noord-Amerika. Dat komt doordat de traditionele industrie, waar de bonden van oudsher sterk zijn, is verplaatst naar de lagelonenlanden'', geeft Van der Linden aan. In landen zoals België maar ook Zweden en Denemarken is de positie van de vakbonden naar verhouding sterker, doordat een vakbondslidmaatschap tevens een toegangsbewijs is voor de sociale zekerheid.

Het ledenaantal van de vakbond is nog altijd hoog, vindt bijvoorbeeld FNV-voorzitter De Waal: ,,We hebben meer leden dan de ANWB''. Maar de achterban is eenzijdig geworden, zegt consultant Van Oosterhout: ,,Veel blanke mannen van middelbare leeftijd, met een inkomen rond modaal. In de opbouw van het ledenbestand mis je demografisch nogal wat segmenten.'' Dat is volgens hem een grote handicap bij het verzinnen van acties: ,,Hoe meer je probeert de belangen van je oude achterban te verdedigen, hoe meer je nieuwe doelgroepen van je vervreemdt''. Zo spreekt een verdediging van het prepensioen de oudere werknemer meer aan dan de jongere.

Binnen de FNV is de actiestrategie nog niet zo klaar als een klontje. De Abvakabo, waarbij onderwijzers en ambtenaren zijn aangesloten, heeft al opgeroepen tot een landelijke actiedag. Maar wat, zo valt te vernemen bij de vakcentrale, als straks na een actiedag de laatste afvalsnippers op het Malieveld zijn opgeprikt en de plannen gewoon doorgaan? In Oostenrijk en Frankrijk is veel gedemonstreerd en gestaakt, tegen de ingrepen in de pensioenen. Maar, schreef FNV-strateeg Inja onlangs in het Financieele Dagblad, die acties hebben helemaal niets opgeleverd.

Dus zoekt de FNV ook naar kleine, doch effectieve acties. Natuurlijk, ook in Nederland kunnen de vakbonden het spoor stilleggen, zoals in Frankrijk. Maar, zegt Van der Linden: ,,Dat is een teken van zwakte. Als je zwak bent, kies je voor smalle acties die weinig mensen vergen. Wie sterk is, kan het zich veroorloven bredere acties na te streven.'' Dat laatste is wat de vakbeweging de afgelopen maanden heeft gedaan. De FNV met een grootscheepse informatiecampagne, het CNV door te proberen een dialoog met het kabinet te beginnen met een compromisvoorstel. Zonder veel resultaat tot op heden.

Om een brede protestbeweging op gang te krijgen moet de vakbeweging volgens Van Oosterhout dan ook veel meer dan nu een alternatief presenteren voor de kabinetsplannen. ,,Je zult zelf ook moeten nadenken over bijvoorbeeld de vergrijzingsproblematiek'', zegt Van Oosterhout. ,,Met een inhoudelijke aanpak voorkom je ook dat allerlei fellow travellers met je meeliften. Mensen die niet zozeer tegen het regeringsprogramma zijn als wel tegen de overheid in het algemeen en die straks ook zo weer zijn verdwenen. Met een duidelijk programma kan de vakbeweging een coalitie sluiten met andere groepen die tegen de kabinetsplannen zijn.''