Goden en godinnen op eikenhout

In het Amsterdamse Spiegelkwartier wordt een unieke plafondschildering uit de zeventiende eeuw tentoongesteld afkomstig uit een huis aan de Keizersgracht.

Op de Amsterdamse Kunst & Antiek Zesdaagse in het Amsterdamse Spiegelkwartier zal een unieke plafondschildering te zien zijn. Met de onthulling daarvan zal de voorzitter van de Deelraad Amsterdam Centrum Anne Lize van der Stoel deze Zesdaagse openen. Het betreft een ensemble dat uit elf op eikenhouten planken geschilderde voorstellingen van goden en godinnen bestaat. Het bevond zich in het pand Keizersgracht 412 en dateert uit het derde kwart van de zeventiende eeuw. Het geheel stelt een reeks levendige voorstellingen van goden en godinnen voor met als centraal stuk (2,60 bij 4,50 meter) een door twee paarden getrokken triomfwagen. Het werd waarschijnlijk omstreeks 1675 aangebracht tijdens de bouw van het pand voor ene Pieter Bartels. Ongeveer acht jaar geleden werd het ensemble tijdens een verbouwing van het pand tot een appartementscomplex verwijderd en pas nu duikt het weer op bij de Amsterdamse antiquair Ger Berlijn.

Hoe het ensemble er destijds uitzag kon gereconstrueerd worden aan de hand van een oude foto. Aan elkaar gelegd heeft het een oppervlak van ongeveer acht bij vijf meter. De elf compartimenten vertonen tezamen een warreling van klassieke goden, godinnen en amoretten in een wolkig zwerk. Er zijn engelachtige figuren zichtbaar die op tamboerijn, luit en fluit spelen en hier en daar spelen dieren een rol zoals een pauw, een panter, paarden en honden. Enkele goden zijn aan hun attributen te herkennen zoals Jupiter, Apollo, Minerva, Juno, Mars, Venus en Neptunus. Een paar koppen vallen op door een tamelijk realistische wijze van uitbeelding. Mogelijk zijn dat portretten van de opdrachtgever en zijn familieleden.

Dergelijke plafonddecoraties werden wel vaker voor Amsterdamse grachtenpanden vervaardigd. Er lag doorgaans een geheel programma aan ten grondslag, dat verwees naar het beroep van de opdrachtgever. Ook typische cycli als de vier jaargetijden of de vijf zintuigen konden het onderwerp vormen. Zo kreeg de schilder Nicolaes Helt Stockade opdrachten voor het nieuwe stadhuis en voor het Trippenhuis, die nog steeds in situ aanwezig zijn. Ondanks die prestigieuze opdrachten zijn dat geen sterke schilderijen.

De nu herontdekte schilderingen vertonen verwantschap met zijn stijl, maar zijn beduidend zwakker uitgevoerd. De Helt Stockade overleed in 1669 en dat betekende min of meer het einde van deze traditie van op hout geschilderde plafondschilderingen. Kort daarna zou een geheel nieuwe stijl zijn intrede doen: zeer professioneel uitgevoerde werken op doek die niet tussen, maar onder de balken op doek werden uitgevoerd, zodat de plafondconstructie aan het oog onttrokken werd. Gerard Lairesse gaf hier theoretisch en praktisch de toon aan; later vierde Jacob de Wit triomfen met zijn illusionistische plafondschilderingen. De zeventiende-eeuwse schilderingen zijn overdekt door een bruinige laag, veroorzaakt door eeuwen kaarsenwalm en sigarenrook en behoeven dringend reiniging. Onderzoek naar de opdrachtgever en naar de precieze betekenis van de voorstellingen is nog niet gedaan. Het is te hopen dat het geheel een Amsterdamse bestemming zal krijgen.

De Kunst & Antiek Zesdaagse wordt zaterdag 20 september om 12 uur geopend. De plafondschildering is tot 26 september tussen 12 en 17 uur te zien van in het pand Kerkstraat 183.