De Pil

Als het aan het kabinet ligt gaat de pil uit het ziekenfonds voor vrouwen boven de eenentwintig. Dat bericht was vorige week overal te lezen en te horen. Zou er in Nederland nog iemand te vinden zijn die niet weet wat er met `de pil' wordt bedoeld? Ik kan het me niet voorstellen. DE bank is ABN Amro en DE pil is de anticonceptiepil.

Dat iedereen weet wat er met DE pil wordt bedoeld, komt alleen doordat die iets met seksualiteit te maken heeft. Taalkundig gezien is `de pil' een verkorting van anticonceptiepil (aanvankelijk sprak men trouwens van orale anticonceptionele pil), maar de verkorting zal zo snel algemeen bekend zijn geworden doordat seksualiteit bij veel mensen tot gêne leidt. Ik bedoel: een afslankingspil of grieppil was nooit algemeen bekend geworden als `de pil', hoeveel mensen hem ook zouden slikken. In die zin is `de pil' een eufemisme – deze bondigheid voorkomt dat je bij de dokter of apotheek om iets moet vragen dat expliciet met seks te maken heeft.

Dat er van alle pillen die wij al zoveel eeuwen slikken – het woord pil dateert al uit de 14de eeuw – één pil is komen bovendrijven die we DE pil zijn gaan noemen, is natuurlijk niet onopgemerkt gebleven. De eerste anticonceptiepil werd in 1956 door de Amerikaanse bioloog Gregory Pincus uitgeprobeerd op vrouwen in Puerto Rico. Een van de Nederlandse pioniers was L.I. Swaab, indertijd gynaecoloog in Amsterdam. In 1962 begon Swaab met het uittesten van `orale ovulatieremmers'; in een artikel dat hij hier in mei 1964 over schreef in het Nederlands tijdschrift voor geneeskunde is al sprake van de `pil' – toen nog tussen aanhalingstekens geplaatst.

In de negende druk van de Grote Van Dale staat dat Nederland omstreeks 1965 kennismaakte met `de pil'. De definitie ervan is opmerkelijk, namelijk: ,,Oraal toegediend anticonceptioneel middel, en metonymisch voor de met het gebruik daarvan samenhangende godsdienstige en ethische kwesties.'' De pil was dus niet alleen een pil, maar ook een kwestie. Maar goed, dat wás in het begin dan ook zo, getuige bijvoorbeeld deze publicatie uit 1964: Verslag van de op 29 oktober 1964 gehouden bijeenkomst van medici en theologen in het Prinses Irene-ziekenhuis ter bespreking van `de problematiek van de contraceptie door middel van de z.g. `pil' '.

Hoezeer de pil indertijd het onderwerp van gesprek was, blijkt ook uit een signalement in het tijdschrift Onze Taal van november 1965. De redactie bestond het dit artikeltje te publiceren onder het kopje `Het onderwerp', alsof er indertijd over niks anders werd gepraat. ,,Het onderwerp'', aldus dit bericht, ,,is nu wel helemaal aan de borreltafel platgepraat, in het cabaret platgezongen en in de frivole mopjes platgehoond, maar we kunnen niet nalaten hier op te nemen wat een krant van 3-11-65 voor rampzaligs wist te melden: `Bij huisartsen zouden zich gevallen van zwangerschap hebben voorgedaan na gebruik van de pil.' ''

De redactie van dit taaltijdschrift bleef de ontwikkelingen op de voet volgen, want in het 1969 meldde zij: ,,Soms kun je de taalontwikkeling zo voor je eigen ogen betrappen. De pil wordt geslikt (daar is hij een pil voor), maar nu doet zich langzamerhand de mogelijkheid voor om ter verkrijging van het pil-effect een injectie te krijgen; gevolg: injectiepil, of prikpil.''

In boeken van voor omstreeks 1960 lees je overigens wel degelijk af en toe over `de pil' zonder dat daarmee `de anticonceptiepil' werd bedoeld. Vanaf het midden van de 19de eeuw is pil vaak gebruikt als spotnaam voor `dokter' of `apotheker'. Daarnaast had je uitdrukkingen als iemand de pil ingeven voor `hem iets wijsmaken, raad geven' en de pil vergulden voor `een onaangename zaak fraai of aannemelijk voorstellen, met zoete woordjes iets zeer pijnlijks zeggen'.

De vergulde pil is directe familie van de bittere pil en je zou het inderdaad bitter kunnen noemen dat de Moderne W.P. voor de vrouw in 1968 slechts één ,,belangrijk nadeel'' van de pil kon noemen, namelijk de kosten, ,,althans zolang de pil niet in het ziekenfondspakket is opgenomen''.

Reacties naar de Achterpagina of naar sanders@nrc.nl