Waar is Nefertite?

Is mummie 61072 de veel besproken koningin Nefertite, hoofdvrouw van farao Achnaton? Natuurlijk, zegt Joann Fletcher. Maar haar vakgenoten zijn sceptisch.

ZE IS EEN LEUGENAARSTER, beweert Zahi Hawass, directeur van de Oudheidkundige Dienst in Egypte. ``Wat zij heeft gedaan is niet populair-wetenschappelijk maar triviaal'', stelt Dietrich Wildung, directeur van het Ägyptisches Museum in Berlijn. ``Ze doet het voor de publiciteit en het geld'', weet Nigel Strudwick van de Egyptische Afdeling van het Britisch Museum in Londen.

De jonge Engelse egyptologe Joann Fletcher (36) heeft onder haar meestal oudere collega's voor de nodige opwinding gezorgd door te beweren dat ze de mummie van de Egyptische koningin Nefertite heeft gevonden. Dat is nog tot daar aan toe, maar ze heeft er ook nog eens voor gekozen om haar theorie niet in een wetenschappelijke publicatie te presenteren, maar voor een miljoenenpubliek in de Discovery Channel-documentaire Nefertiti revealed.

Het begon dertien jaar geleden met een pruik. Fletcher, gespecialiseerd in haarstijlen en pruiken, kwam bij onderzoek in het Cairo Museum een pruik tegen die de Franse archeoloog Victor Loret in 1898 in een verborgen zijkamer van een graf in de Vallei der Koningen had gevonden. Het ging om graf KV35, het graf van Amenhotep II, de overgrootvader van Toetanchamon. In de zijkamer lagen drie anonieme mummies, waarvan een met een kaalgeschoren hoofd. De zijkamer was later opnieuw verzegeld, met achterlating van de mummies, ontdekte Fletcher. De pruik, die meegenomen was naar het Cairo Museum, was nooit nader onderzocht. Fletcher zag dat hij gemodelleerd was naar de typische Nubische haarstijl, die volgens haar vooral in de zogenaamde Amarna-periode, de tijd van farao Achnaton en Nefertite, bij de koninklijke familie in de mode was. Korte tijd later kreeg ze een foto uit 1907 onder ogen en zag dat de mummie een zwanenhals had. Net als de kalkstenen buste van Nefertite in het Ägyptisches Museum in Berlijn. Voor Fletcher reden om uit te zoeken of de anonieme mummie met het inventarisnummer 61072 Nefertite was.

Onrust

Nefertite, van oorsprong waarschijnlijk de dochter van een hoge ambtenaar, was de belangrijkste echtgenote van Amenhotep IV, de troonopvolger van Amenhotep III. Amenhotep IV zorgde tijdens zijn regering (1364-1347 vóór Christus) voor grote maatschappelijke onrust door met veel oude Egyptische tradities te breken. Hij vereerde niet langer Amon en Re als de belangrijkste goden, maakte een einde aan de macht en rijkdom van hun priesters en stichtte een nieuwe godsdienst die maar om één god draaide, om Aton, de Zonneschijf. Amenhotep veranderde verder zijn naam in Achnaton en verplaatste de macht van Thebe en Memphis naar de nieuwe van de grond af opgebouwde hoofdstad Achetaton, nu bekend onder de moderne naam Amarna.

Anders dan gebruikelijk in het oude Egypte speelde Nefertite een belangrijke rol aan het hof. Dat bleek uit kunstuitingen waarin ze gelijkwaardig aan Achnaton werd afgebeeld. Bijzonder waren ook de afbeeldingen van het echtpaar en hun zes dochters. Nog nooit waren een farao en zijn vrouw afgebeeld terwijl ze liefdevol hun kinderen kusten. Na zeventien jaar aan de macht stierf Achnaton. Na de troonsbestijging van zijn zoon Toetanchamon, kind van bijvrouw Kiya, werd alles weer het oude. Het hof verliet Amarna, de regeringsmacht kwam weer in Thebe en Mephis te liggen, Amon en Re werden weer de belangrijkste goden en de verering van Aton werd afgeschaft. Horemheb, de laatste farao van de 18de Dynastie, gaf ook nog eens het bevel talloze beelden en gebouwen die aan Achnaton en Nefertite herinnerden te vernietigen.

Over de Amarna-periode bestaat nog veel onduidelijkheid, of zoals de Amerikaanse geleerde W. Raymond Johnson het enkele jaren geleden formuleerde: ``Er zal [hierover] nog heel wat inkt vloeien. En soms ook wat bloed.'' De weinige bewaard gebleven schriftelijke bronnen zijn immers voor velerlei uitleg vatbaar. De vaste titels voor koningen, priesters en ambtenaren werden in de Amarna-periode veranderd, waardoor egyptologen niet weten waaraan ze toe zijn. Ze vragen zich af wat ze moeten denken als ergens twee koningen worden afgebeeld. Hebben ze te maken met een co-regent of was één van de twee allang dood? Nefertite is ook met raadsels omgeven. Was ze misschien toch, zoals sommige geleerden denken, een buitenlandse prinses? Verder is de vraag of Nefertite na de dood van Achnaton zelf als farao heeft geregeerd al jaren in discussie. En wie was Smenchkare, die korte tijd als heerser van Egypte wordt genoemd? Nefertite onder een andere, mannelijke naam? Een Egyptische generaal? Of een Hittitische prins, die na de dood van Achnaton met Nefertite wilde trouwen en kort vóór of na zijn aankomst in Egypte is vermoord?

Op de aloude vraag waar Nefertites mummie is gebleven, denkt Fletcher nu het antwoord te kunnen geven. `De grootste archeologische ontdekking sinds de vondst van het graf van Toetanchamon', heet het in de openingsbeelden van Nefertiti Revealed. Wat volgt is een twee uur durende documentaire, waarvoor Discovery Channel alle middelen heeft ingezet om in tachtig landen miljoenen kijkers te kunnen boeien. Actrice Kate Winslet is ingehuurd om het commentaar in te spreken, computeranimaties maken van ruïnes weer hele gebouwen en acteurs doen enkele scènes uit het leven van Nefertite en Achnaton herleven. De makers hebben hierbij niet op het budget beknibbeld. Het team van Gladiator was bijvoorbeeld betrokken bij de opnamen van een wagenrenscène.

Tussendoor geeft Fletcher na bezichtiging van de mummie haar `bewijzen'. Het kale hoofd: alleen op een hoofd zonder haar paste de krapzittende blauwe kroon. De dubbele gaten in een oorlel: een zeldzaam verschijnsel dat alleen ook bij beelden van Nefertite en haar dochters voorkomt. De afgerukte rechterarm en de ingeslagen mond: een verminking vergelijkbaar met de verwoesting van afbeeldingen van Nefertite en Achnaton, bedoeld om de mummie toegang tot het hiernamaals te ontzeggen en een teken van de haat die zij bij sommige Egyptenaren heeft opgeroepen. De vondst door Fletcher van een gebogen rechteronderarm met gekromde vingers onder de windsels naast de mummie: de arm op de mummie blijkt van een man, de nieuw gevonden onderarm, die wel van een vrouw is, lijkt een skepter te hebben vastgehouden, precies in de houding waarin alleen farao's werden afgebeeld. De mummificatietechniek: stamt uit het einde van de 18de Dynastie. Van alle machtige vrouwen uit het einde van de 18de Dynastie komt volgens Fletcher dan maar één vrouw in aanmerking, Nefertite. Dat betekent volgens haar ook dat Nefertite na de dood van Achnaton korte tijd alleen heeft geregeerd.

En dan is er nog een toetje. Een computerteam van de universiteit van Nottingham heeft zonder te weten om welke mummie het ging een tegenwoordig onvermijdelijke gezichtsreconstructie gemaakt. Fletcher, wijduitstaande bos krullen en neuspiercing, is bij het zien van de gezichtsreconstructie helemaal overtuigd. ``Ja, het is sprekend de buste in Berlijn.'' Telefonisch commmentaar van Dietrich Wildung op de vermeende gelijkenis met het beeld in zijn museum: ``Met schmink, oorbellen en de kroon lijkt de reconstructie al snel op de buste. Haal ze weg en er is geen gelijkenis. Fletcher had een theorie en is alleen maar op zoek geweest naar de bevestiging ervan.''

Bij de persvoorstelling vorige week in Londen was Joann Fletcher wegens ziekte afwezig. Twee andere leden van het wetenschappelijke team dat de mummie heeft onderzocht waren wel aanwezig, Stephen Buckley, expert in mummificatie, en Don Brothwell, gerespecteerd hoogleraar menselijke paleoecologie bij de afdeling Archeologie van York University. Dankzij Discovery Channel, benadrukt Buckley, zijn zij bij het onderzoek betrokken geraakt. Zij waren er beiden bij toen begin dit jaar met speciale draagbare röntgenapparatuur in de tombe foto's van de mummie werden gemaakt. De eerste foto's wezen vanwege verstandskiezen die nog niet waren doorgekomen op een persoon van rond de 20 jaar oud. Op grond van het skelet durft Brothwell te zeggen dat het om een persoon tussen de 20 en 35 gaat. En het is een vrouw, zegt hij stellig. ``Dat is eenvoudig vast te stellen door het ontbreken van de mannelijke genitaliën.'' Het onderzoek leverde nog een verrassende uitkomst op, want de mummie bleek een grote snijwond in de zij te hebben. Na experimenten met verse en gedroogde dode varkens komt Brothwell tot de conclusie dat de wond kort voor of kort na het overlijden moet zijn aangebracht. Voor Fletcher reden om te opperen dat Nefertite vermoord is. Brothwell is terughoudener, vooruit, hij begrijpt dat Discovery Channel voor het grote publiek één gezichtsreconstructie wilde, maar hij had liever ook een aantal alternatieve reconstructies gezien. Maar goed, het zij zo. Hij beschouwt verder alles, ook Fletchers bewering dat de mummie Nefertite is, als ``een interessante hypothese''.

Een interessante hypothese. Ook de minst skeptische egyptologen willen voorlopig zeker niet verder gaan. ``Alleen de koninklijke familie uit de 18de Dynastie kent al vele andere kandidaten'', zegt Amarna-specialist Nicholas Reeves. ``De dubbele perforatie zie je ook bij andere mummies onder andere bij die van Tjuwu, de schoonmoeder van Amenhotep III. Dat wil niet zeggen dat dit geen interessante mummie is.'' ``Voor een zekere identificatie hebben we windsels met Nefertites naam nodig'', zegt John Taylor van het British Museum. ``DNA-onderzoek zou in theorie een oplossing kunnen zijn'', zegt Maarten Raven van het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden. ``Maar het probleem is dat we Nefertites familie niet kennen. En we weten ook niet waar de mummies van haar zes dochters zijn.''

Brothwell wil graag DNA-onderzoek doen, zegt hij. Bij alle drie mummies in de tombe. ``Al is het maar om vast te stellen of, zoals egyptologen denken, de andere twee mummies, die in de jaren zeventig zijn onderzocht, Tiye en Toetmosis zijn. Tiye was de hoofdvrouw van Amenhotep III en Toetmosis hun oudste zoon. Niet Achnaton, maar hij was de beoogde troonopvolger. Hij stierf echter al op jonge leeftijd.'' Het probleem is dat de Egyptenaren zeer huiverig staan tegenover DNA- en ander natuurwetenschappelijk onderzoek.

Bedrogen

Voorlopig hoeft Brothwell nergens op te rekenen. Hawass, zelf ook iemand die de publiciteit niet schuwt, voelt zich door Fletcher bedrogen en heeft gezegd dat zij en haar team Egypte niet meer inkomen. Bovendien klopt er niets van haar onderzoek heeft hij de afgelopen dagen in verschillende interviews laten weten. De mummie zou in feite niet ouder dan 20 jaar oud geweest zijn, want bij een oudere vrouw die zes kinderen heeft gebaard zouden de heupen veel breder zijn geweest, sterker: Hawass gaat zelfs zo ver te stellen dat de mummie geen vrouw, maar een man is.

Het zijn de media-aandacht en de daaropvolgende vragen van journalisten, waarmee Nigel Strudwick van het British Museum zoveel moeite heeft, zegt hij tijdens een kort informeel gesprek in het gangetje van zijn kantoor. ``Ik heb niets tegen Fletcher. Maar ik kan pas serieus op haar onderzoek ingaan als ze haar onderzoeksresultaten publiceert. Ik weet het, bij een gewoon wetenschappelijk tijdschrift duurt dat lang, maar wij hebben hier ook een elektronisch tijdschrift voor snellere publicatie.''

Strudwick en de andere egyptologen zullen nu nog even geduld moeten hebben. Brothwell: ``Ik publiceer mijn gegevens volgend jaar op het internationale mummiecongres in Turijn.'' Dat begint op 5 september 2004.

Nefertiti Revealed, Discovery Channel, zondag 7 september, 21.00-23.00 uur