Stress op de stem

Meer dan de helft van de docenten van basisschool en voortgezet onderwijs heeft stemklachten gehad. De muisarm heeft er een zusje bij.

ZE KON NIET MEER ZINGEN, niet meer voorlezen en uiteindelijk werd haar stem zo laag dat haar leerlingen haar niet meer konden verstaan. ``En ik was moe, zo verschrikkelijk moe'', vertelt kleuterjuf Aleid Hokke-Wensink, die twee jaar geleden bijna een geheel schooljaar thuis zat wegens stemproblemen. Oorzaak: stress. Hokke is geen uitzondering. Stemproblemen komen bij docenten vaker en in ernstiger mate voor dan bij andere beroepssprekers. Bovendien verzuimen zij vaker vanwege stemproblemen.

Dat blijkt uit een recent onderzoek van KNO-arts en foniater Felix de Jong, verbonden aan het Radboud Ziekenhuis in Nijmegen, onder 1878 docenten in het basis- en voortgezet onderwijs. Meer dan de helft (57 procent) van hen antwoordde bevestigend op de vraag of zij gedurende de uitoefening van hun beroep stemklachten hadden gehad. Eén op de vijf docenten was om die reden wel eens ziek thuis gebleven. Die cijfers liggen aanmerkelijk hoger dan bij de controlegroep met een ander stembelastend beroep (zoals telefonistes en acteurs). Van hen meldde 40 procent stemklachten gehad te hebben en zei 10 procent om die reden ziek thuis te zijn gebleven. Overigens hebben vrouwelijke docenten vaker stemklachten dan mannen (respectievelijk 61 en 46 procent) en verzuimen zij vaker dan hun mannelijke collega's vanwege stemklachten (respectievelijk 24 en 15 procent).

Maar het stemprobleem krijgt weinig aandacht. In de kantine wordt er niet over gesproken, vertelt Aleid Hokke. ``Het is geen issue. En het wordt zeker niet aan stress gekoppeld.'' De Pabo's besteden wel een lesje aan stem en ademhaling, maar veel verder dan dat gaat het niet. En aan de stemtest die wel onderdeel uitmaakt van de toelatingsprocedure worden er geen keiharde consequenties verbonden. ``Dat is jammer'', vindt De Jong, ``want daarmee verplaats je het probleem naar de toekomst. Je krijgt mensen met een groter risico op stemklachten voor de klas. En lang niet alles is met een operatie of logopedie te verhelpen.''

Daarover kan Pieter Verhoeven meepraten. Hij is algemeen directeur van SKIPOV, een koepelorganisatie van 14 basisscholen in Veghel. Onlangs nog moest hij een jonge docente na een proefperiode op school haar ontslag aanzeggen omdat haar stem onvoldoende was. ``We vonden het risico op uitval te groot'', aldus Verhoeven. ``En dat is voor zo'n jonge docent erg sneu. Om dit soort teleurstellingen te voorkomen, moet er strenger aan de poort van de lerarenopleidingen geselecteerd worden.''

Dat kan voorkómen dat mensen met een van nature zwakke stem, die snel last hebben van heesheid en een groot risico op ernstige stemklachten lopen, in het onderwijs gaan werken. Maar daarmee los je niet alle problemen op. Want er zijn ook leraren met een sterke stem, die tóch stemklachten ontwikkelen. Bijvoorbeeld door een te hoge werkdruk. ``Je stem kán je zwakke plek zijn, waar stress op terugslaat'', aldus De Jong. ``Zulke stemklachten zijn een zusje van RSI (Repetitive Strain Sydrome) dat ook juist toeslaat bij mensen die hoge eisen stellen aan zichzelf, perfectionistisch zijn. Het zijn in wezen dezelfde oorzaken die de klachten veroorzaken: continue spanning op de schouders, nek en hals. Bij de één levert dat een muisarm op, bij de ander stemklachten.''

In dat beeld herkent Aleid Hokke zich helemaal. Na een dik half jaar tobben werden bij haar knobbeltjes op de stembanden geconstateerd. Dat noemt zij zelf `beroepseelt'. Erger vond ze het tweede deel van de diagnose: stressgerelateerde heesheid. Want dat betekende dat de oorzaak niet gewoon lichamelijk was en de klachten ook niet zomaar zouden verdwijnen met een pilletje of een drankje en wat oefeningen.

Stemklachten kunnen verschillende oorzaken hebben. Allereerst is dat een te zware belasting van de stem, daarnaast kunnen lichamelijke factoren een rol spelen (afwijkingen aan de stembanden) en psycho-emotionele factoren: stress en emoties. In zijn onderzoek constateerde De Jong bij 20 procent van de docenten met aanhoudende stemklachten (twee jaar of meer) afwijkingen aan de stembanden. Bij 80 procent dus niet. Bij het merendeel van de docenten (71 procent) werden de stemklachten gehandhaafd door psychologische factoren: te grote werkdruk, stress.

``Het onderwijs is veranderd'', zegt Aleid Hokke, die pas na 25 jaar voor de klas te hebben gestaan, stemklachten kreeg. ``De school is groter geworden, het team is groter geworden, minder gelijkgestemd, de kinderen zijn drukker dan vroeger, iedereen moet getoetst worden. En het klimaat op school is niet goed. Het is niet schoon, er dwarrelt stof, het is 's winters te koud en 's zomers te warm. Dat speelt allemaal mee.''

Hokke heeft drie maanden intensief logopedie gehad, waarin ze stemtechnieken en ontspanningsoefeningen leerde. En tips meekreeg: veel drinken, en als het écht druk is in de klas een rood stopteken opsteken in plaats van er bovenuit proberen te komen. ``Dat heb je met kleuters. Als het bijvoorbeeld sinterklaastijd is zijn ze druk. Dan zitten ze naast elkaar op een stoel, maar ze praten alsof ze allebei aan een andere kant van de straat staan.'' Een andere stap die zij zette, was naar psychotherapie te gaan. Die gesprekken helpen haar te bepalen wat echt belangrijk is en wat niet.

Inmiddels is Hokke weer aan het werk. Met plezier, want het thuiszitten viel haar niet mee. ``Vooral omdat je aan de buitenkant niks aan mij ziet. Ik ging op het laatst maar boodschappen doen in een ander dorp, om maar geen ouders tegen te komen aan wie ik wéér niets nieuws te melden had. Het zou makkelijker zijn als je van de stress een gebroken been kreeg, dat zie je tenminste in één oogopslag.''

Meer informatie: F.dejong@kno.umcn.nl