Historische lessen

Wie de geschiedenis van de publieke voorzieningen enigszins kent, weet dat deze voorzieningen in het verleden niet zonder goede redenen `uit de markt zijn genomen' en onder publieke controle zijn gebracht. Particuliere belangen bleken vaak op gespannen voet te staan met het collectieve belang, wat met name naar voren kwam in de veiligheid en de continuïteit van de dienstverlening. Daarom heeft de staat in Europa dit type diensten onder publieke controle gebracht. Sindsdien was de levering van publieke diensten aan de burger doorgaans centraal geregeld en gegarandeerd.

Sinds een jaar of tien ziet de wereld er anders uit. Sinds de spoorwegen en de stroomvoorziening in Nederland zijn gedereguleerd en geprivatiseerd, zijn uitvallende treinen en uitvallende stroom even gewoon geworden als vallende bladeren en als we de NS moeten geloven bestaat er zelfs direct verband tussen uitvallende treinen en vallende bladeren. Derdewereldtoestanden in de publieke sector van Nederland zijn binnen één decennium door politici volkomen geaccepteerd. Verkopers van elektriciteit kunnen doodleuk verklaren dat wie in Nederland verzekerd wil blijven van een ongestoorde elektriciteitsvoorziening, zelf maar een noodaggregaat moet aanschaffen.

Vergelijkbare geluiden zijn ook in de andere, ooit publieke, sectoren te horen. Als er geen geschoolde juf meer voor de klas komt, moet de lesweek maar ingekort worden en moeten niet-gediplomeerde `leesmoeders' en `zij-instromers' voor het onderwijs zorgen. En als men in Den Haag de rechterlijke macht te duur vindt, dan sluiten we de rechtbanken voor andere zaken dan moord en doodslag (aldus een recent advies om de rechterlijke macht te ontlasten).

Om al dit nieuwerwetse leed in de publieke sector op te lossen wordt tegelijkertijd een vers blik managers opengetrokken om deze voorzieningen te `moderniseren' dan wel te `versoberen' wat op hetzelfde neerkomt. Als iedereen een eigen `noodaggregaat' aanschaft (en een eigen auto voor als de trein uitvalt, en een eigen `klasse-assistent' voor als de juf uitvalt), is er geen vuiltje aan de lucht. Aan de `marktwerking' en `keuzevrijheid' in de publieke sector hangt voor de consument dus wel een prijskaartje.

Waarom voorzieningen in het verleden `publiek' werden georganiseerd en niet via de markt, is een vraag die in de politiek nauwelijks nog wordt gesteld, laat staan beantwoord. Er was eens een filosoof die schreef dat het enige wat de geschiedenis ons leert, is dat mensen niets van de geschiedenis leren. Ik denk vaak dat deze filosoof wat Nederland betreft gelijk krijgt.

Prof.dr. Chris Lorenz doceert geschiedenis aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit van Leiden.