Grootste groeier is nu weer gewone bedrijfstak

De gemeenten rond de stad Utrecht hebben sterk geprofiteerd van de uitbundige groei van de ICT-sector. Na jaren van voorspoed, letten de meeste ondernemers nu weer vooral op de centen.

Bulderend gelach stijgt op aan de andere kant van de telefoonlijn. ,,Rozendaal bovenaan de top-10 van gemeenten met de sterkste stijging in de ICT-werkgelegenheid? Haha, maar wij zijn het enige automatiseringsbedrijf hier in het dorp!'' Ook op het gemeentehuis van het Gelderse plaatsje wordt met ongeloof gereageerd als de ranglijst van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) ter sprake komt. ,,U vertelt iets nieuws. We hebben hier niet eens een winkel!''

Rozendaal is niet het meest gelukkige voorbeeld om te illustreren welke gemeenten relatief veel ICT- en contentbedrijven aan zich weten te binden, erkent Andries Kuipers, onderzoeker bij het CBS en mede-auteur van het jaarlijkse rapport De digitale economie. ,,Weliswaar was het percentage ICT- en contentbedrijven onder nieuwe ondernemingen ruim tweemaal zo hoog als het landelijk gemiddelde, maar Rozendaal heeft er sinds 1996 maar zeventien bedrijven bijgekregen. Eén ICT-onderneming erbij, zelfs één extra werknemer, doet zo'n gemeente dus scherp stijgen in een top-10.''

Toch biedt de ranglijst wel enig houvast voor wie meer wil weten over het vestigingsbeleid van ICT-bedrijven, zeker waar het de wat grotere gemeenten betreft. Zowel voor oude bedrijven (gevestigd vóór 1996) als voor nieuwe (die domicilie kozen tussen 1996 en 2001) geldt dat behalve Amsterdam, Eindhoven en Delft opvallend veel gemeenten rond Utrecht populair zijn: Maarssen, Nieuwegein, Houten, Maarn en de Noord-Hollandse plaatsen Hilversum, Muiden, Diemen en Naarden. Maken banen in de automatisering gemiddeld 5 procent uit van de totale werkgelegenheid in Nederland, in de provincie Utrecht is dat 8 procent. De provincie telt 50.000 banen in de ICT, waarvan 37.000 in de kennisintensieve hoek.

Uit onderzoek van de provincie waarom ICT-bedrijven de nabijheid van Utrecht opzoeken, blijkt dat ondernemingen graag op een centrale locatie in het land zitten, aangezien ze vaak klanten bezoeken en ontvangen. Maar ook het grote aanbod van hooggekwalificeerd personeel, de aanwezigheid van geschikte kantoorpanden en goede telecomverbindingen spelen een rol. Bovendien heeft Utrecht veel zakelijke dienstverlening, potentiële klanten dus voor de ICT-sector.

Een plaats als Houten, dat enige tientallen automatiseringsbedrijven telt en waar de ICT goed is voor ruim 9 procent van de werkgelegenheid, richt zich niet specifiek op de ICT-sector, volgens Frank van der Velden, medewerker economische zaken van de gemeente. ,,Maar we geven wel voldoende ruimte voor bedrijfsterreinen vrij, anders groeit de bevolking sneller dan de werkgelegenheid.'' Houten groeide van 30.000 inwoners in 1990 naar 50.000 in 2005.

Populaire vestigingsplaats of niet, ook in Utrecht heeft de ICT-sector harde klappen gehad. Had de automatisering tot dan toe een continue groei laten zien (van 26.000 arbeidsplaatsen in 1995 naar 50.000 in 2001), vorig jaar daalde het aantal banen met 3,4 procent (tegen 0,6 procent in de rest van het bedrijfsleven). Voor dit jaar ziet het er nog veel slechter uit, zo blijkt uit een enquête onder de circa 3.500 ICT-ondernemers in de provincie. De daling zou dit jaar wel eens op 9 procent kunnen uitkomen.

Davilex in Houten, dat administratieve software voor het midden- en kleinbedrijf maakt en zogeheten special interest producten (cd-roms over koken, tuinieren etc.) en spelletjes ontwikkelt, heeft de terugval aan den lijve gevoeld. ,,We hebben geen leuke tijd achter de rug'', vertelt directeur Steven Rottier van Davilex Business, een van de twee poten van het bedrijf. ,,Het personeelsbestand is gereduceerd van 250 man tot circa 70. In de vijftien jaar dat ik ondernemer ben, had ik nog nooit iemand hoeven ontslaan.'' De vestiging in Duitsland werd gesloten en het distributiecentrum in Elst afgestoten. Alleen voor de administratieve software werden de afgelopen twee jaar nog mensen aangenomen. Rottier: ,,We hebben er wel van geleerd. We waren veel te snel gegroeid. Maar we hebben ook heel veel last gehad van illegale software en pc's met thuisbranders. Op een gegeven moment werd nog maar 20 procent van de softwareproducten legaal gekocht. Bovendien brachten veel bedrijven hun software tegen afbraakprijzen op de markt, toen ze het moeilijk kregen. Van de recessie zelf hebben we nauwelijks last gehad.''

Davilex gaat het in afgeslankte vorm wel redden, volgens Rottier. Hij is zelfs weer optimistisch: ,,Ik zie voor de komende jaren alleen maar groei. Niet meer een verdrievoudiging in één jaar, maar ook niet meer een halvering binnen een jaar.'' Rottier zou de komende drie jaar graag een verdubbeling zien van de omzet, ,,maar niet meer per se qua personeel. We willen het nu controleerbaar houden.''

De provincie hoopt vooral op meer werkgelegenheid in de innovatieve sector, aldus Michel Bergshoef, adviseur economische ontwikkeling van de provincie, om meer werk te kunnen bieden aan haar – dankzij universiteit en aanbod van dure woningen – relatief hoogopgeleide bevolking. Utrecht afficheert zich actief als ICT-regio, volgens Bergshoef. ,,Er is een brochure voor internationale bedrijven, we gaan naar ICT-beurzen en we nemen geïnteresseerde ondernemers mee naar geschikte bedrijfslocaties.'' En via de website www.investinutrecht.com probeert de provincie buitenlandse investeerders warm te maken voor Utrecht. Bergshoef: ,,We proberen vooral kennisintensieve bedrijven aan te trekken, want we missen ondernemingen met een heel eigen product, de kleine Microsofts, zeg maar. Juist die blijven in zware tijden goed overeind en nemen zelfs personeel aan. Bij bedrijven die veel werknemers detacheren bij klanten gaat het juist slecht.''

Toch vallen ook elders in de ICT-industrie nog wel wat lichtpuntjes te ontdekken. ,,Wij hebben wel last van de recessie, maar toch hebben we vorig jaar winst gemaakt'', zegt Bas Ruijgers, commercieel directeur van Baast en Roost Advies in Houten. ,,En dit jaar komen we ook uit op winst, is de verwachting.'' Baas en Roost Advies zit dan ook in een relatief conjunctuurongevoelige hoek: het organisatieadviesbureau annex softwareleverancier werkt vooral voor lokale overheden en daaraan gelieerde organisaties, zoals sociale diensten en reïntegratiebedrijven. Ruijgers: ,,Daar groeit het aantal klanten alleen maar. Al is de groei de afgelopen anderhalf jaar wel afgevlakt, omdat gemeenten wat terughoudender zijn geworden bij het inhuren van extern personeel.'' Het gevolg was dat de vijfenveertig consultants van Baas en Roost in het eerste helft van dit jaar niet fulltime aan de slag waren bij klanten. Voor de tweede helft van 2003 rekent Ruijgers op een verbetering.

Toch is men ook bij Baas en Roost voorzichtiger geworden. ,,Vroeger namen we mensen bij bosjes aan, we hadden een agressieve groeistrategie, maar vorig jaar bleek dat er te weinig werk was'', volgens Ruijgers. ,,We hebben niemand gedwongen hoeven ontslaan, maar sinds eind maart hebben we wel een vacaturestop. Die geldt overigens niet voor commercieel personeel dat nieuwe klanten moet aantrekken en producten moet verkopen. Bovendien hebben we de salarissen bevroren. Als de economie weer aantrekt, dan pakken we de oude groeistrategie weer op, maar we blijven wel voorzichtig.''

De ICT vertoont overal hetzelfde dalende beeld, concludeert Andries Kuipers van het CBS. ,,Op de beurs, maar ook bijvoorbeeld qua aantal studenten dat zich inschrijft voor de studie informatica.'' Zelden heeft een branche zo'n spectaculaire ontwikkeling doorgemaakt. ,,Tussen 1996 en 2001 lag de groei nog vele malen hoger dan in de rest van het bedrijfsleven. Een op de tien nieuwe bedrijven deed iets in de ICT. In de topjaren droeg de sector voor 20 tot 25 procent bij aan de groei van de werkgelegenheid. Die bijdrage is nu negatief. De ICT is een gewone bedrijfstak geworden.''