Elo's monster

Als hij het niet gedaan had was er wel een ander geweest, maar toch kan je zeggen dat niemand het schaakleven in de vorige eeuw zo veranderd heeft als Arpad Elo, de ontwerper van het ratingsysteem dat tegenwoordig in de internationale schaakwereld wordt gebruikt. ,,Wat is je Elo?'' zeggen schakers als ze elkaar voor het eerst ontmoeten en vaak wordt het woord geschreven als ELO, omdat er gedacht wordt dat het ergens een afkorting van is.

Maar Elo was een mens, geen acroniem, en op 25 augustus was het honderd jaar geleden dat hij geboren werd in Hongarije. Als kind van tien jaar emigreerde hij naar de Verenigde Staten, waar hij zichzelf schaken leerde met een artikel uit de Encyclopedia Brittannica, nadat hij ergens in een etalage een schaakspel had gezien.

Hij was een redelijk sterke schaker die acht keer kampioen van de staat Wisconsin werd. Ook was hij een tijdje president van de American Chess Federation, een van de voorlopers van de tegenwoordige USCF. Van beroep was hij hoogleraar in de natuurkunde.

In de jaren vijftig werd hem gevraagd om het ratingsysteem dat toen in de Verenigde Staten werd gebruikt te herzien. Het systeem dat Elo ontwierp werd in 1960 door de Amerikaanse schaakbond ingevoerd en in 1970 door de FIDE. In de eerste jaren berekende Elo de ratings nog zelf, niet met een computer, maar met een simpel rekenmachientje.

Het was slechts de bedoeling om schaakprestaties nauwkeurig te meten, maar de wet die zegt dat een gemeten object door de meting verandert, bleek in de schaakwereld wel zeer sterk van toepassing. Er kwam een ranglijst van alle internationaal actieve schakers en organisatoren van toptoernooien gingen met hun uitnodigingen de ranglijst af, te beginnen bij nummer een, zodat je steeds dezelfde spelers in die toernooien ziet.

De topspelers willen ook niet meer tegen de mindere schakers spelen, want dat brengt hun rating in gevaar. De schakers die opgevoed zijn met het systeem weten precies hoeveel punten ze riskeren als ze een dubieus pionoffer brengen.

,,Als drie schakers door een draaideur gaan, doen ze dat in volgorde van hun rating'', zei Raymond Keene eens en David Bronstein drukte ongeveer dezelfde gedachte veel wranger uit toen hij zei dat voor hem de Elorating vergelijkbaar was het nummer dat gevangenen in concentratiekampen in hun arm kregen gebrand.

Elo stierf in 1992, 89 jaar oud. Tegen het eind van zijn leven zei hij eens: ,,Vaak denk ik dat ik een monster van Frankenstein heb gemaakt. De jonge spelers interesseren zich meer voor hun Elorating dan voor wat er op het bord gebeurt.''

Wit Elo-zwart Fine, Milwaukee 1935

1. e2-e4 e7-e6 2. d2-d4 d7-d5 3. Lf1-d3 Lf8-d6 4. e4xd5 e6xd5 5. Dd1-e2+ Pg8-e7 6. Pg1-f3 Pb8-c6 7. c2-c3 Lc8-g4 8. 0-0 Dd8-d7 9. Lc1-e3 0-0-0 10. Pb1-d2 f7-f5 11. Le3-g5 Td8-e8 12. Lg5xe7 Te8xe7 13. De2-d1 Te7-e6 14. Dd1-c2 Dd7-f7 15. h2-h3

MmlmMmMd

agaMmkag

MmhcjmMm

mMmgmgmM

MmMAMmim

mMAImHmG

GAKBMAGm

DMmMmJFM

Wit heeft het met zijn angstvallige openingsopzet misschien niet verdiend, maar na het normale vervolg 15...Lxf3 16. Pxf3 Tf6 17. Tfe1 zou hij duidelijk beter staan. Zwart laat zich daarom in op een avontuur dat snel tot verlies had moeten leiden. 15...Df7-h5 16. h3xg4 f5xg4 17. Ld3-f5 Pc6-d8 18. Tf1-e1 Th8-f8 Hij gooit er nog meer materiaal tegenaan, maar ook 18...gxf3 19. Pxf3 zou hopeloos zijn. 19. Lf5xe6+ Pd8xe6 20. Te1xe6 g4xf3 21. Pd2xf3 Tf8xf3 22. Te6xd6 Tf3-f4 Nu heeft zwart na 23. Te6 nog 23...Th4, maar met 23. g3 had wit snel gewonnen. 23. Td6xd5 Dh5xd5 24. Dc2xh7 Ook dit dame-eindspel met twee pionnen meer zou wit moeten winnen. 24...b7-b6 25. Dh7xg7 Tf4-f5 26. Dg7-g4 Kc8-b8 27. Ta1-e1 Tf5-f8 28. Dg4-g6 Dd5xa2 29. Te1-e8+ Tf8xe8 30. Dg6xe8+ Kb8-b7 31. De8-e2 a7-a5 32. f2-f4 a5-a4 33. g2-g4 Kb7-a7 34. Kg1-f2 Da2-a1 35. De2-c2 Da1-h1 36. Dc2-e2 Dh1-h2+ 37. Kf2-e3 Dh2-g1+ 38. Ke3-e4 Dg1-b1+ 39. Ke4-f3 Db1-h1+ 40. Kf3-g3 Dh1-g1+ 41. Kg3-h4 Dg1-h1+ 42. Kh4-g5 Dh1-c1 43. Kg5-f5 Dc1-b1+ 44. Kf5-f6 Db1-h7 45. De2-b5 a4-a3 46. Db5-a4+ Ka7-b7 47. Da4xa3 Niet verstandig om met de dame zo ver van het centrum weg te gaan. 47...Dh7-g8 48. g4-g5 Dg8-h8+ 49. Kf6-f5 Dh8-c8+ 50. Kf5-e5 Dc8-e8+ 51. Ke5-f6 De8-h8+ 52. Kf6-g6 Dh8-e8+ 53. Kg6-g7 De8-d7+ 54. Kg7-h6 Dd7-h3+ 55. Kh6-g6 Dh3-e6+ 56. Kg6-g7 De6-d7+ 57. Kg7-g8 Dd7-e6+ 58. Kg8-g7 De6-d7+ Remise