`Een vrouw fluit echt niet anders'

Voor het eerst in de geschiedenis is er bij een interland van Oranje een vrouwelijke grensrechter. Nelly Viennot houdt zich staande in een mannenbolwerk.

De Engelse scheidsrechter Janet Fewings werd in 1996 geschorst, nadat ze met mannelijke voetballers onder de douche was betrapt. De Italiaanse arbiter Anna di Toni kreeg in dat jaar een zoen op beide wangen van een mannelijke speler die even daarvoor door haar uit het veld was gestuurd. En de Franse grensrechter Nelly Viennot werd in 2000 geraakt door een voorwerp uit het publiek dat zijn onvrede uitte over haar manier van vlaggen.

De eerste incidenten hadden zonder twijfel een seksuele achtergrond, net als de reclamecampagne van de Italiaanse voetbalbond een paar jaar geleden. Op de billboards in de grote steden stond oud-international Gianluca Vialli afgebeeld met een anonieme, vrouwelijke scheidsrechter. Hij gaf haar een tongzoen, tot ergernis van de Italiaanse homobeweging. De werving van fluitende of vlaggende dames was seksistisch getint, luidde de kritiek.

Het incident met Viennot had niets met haar sekse te maken, weet de betrokken grensrechter die op een lager niveau ook als scheidsrechter actief is. Ze had net zo goed een man kunnen zijn; het gooien met munten, flessen en aanstekers is gemeengoed op de voetbaltribunes. Viennot vlagt vanavond bij de EK-kwalificatiewedstrijd Nederland-Oostenrijk. Drie weken geleden debuteerde ze in de Champions League. Op haar website verklaarde ze haar drijfveer. ,,Ik hoop dat ik zo andere vrouwen kan stimuleren. Maar ik doe dit vooral voor mezelf en niet voor anderen.''

De 41-jarige Viennot vormt een uitzondering in het voetbal, een typisch mannenbolwerk tenslotte. Ze wil in de voetsporen treden van de 36-jarige Zwitserse Nicole Petignat, die vorige maand als eerste vrouw een UEFA-Cupwedstrijd floot. Beide dames wisselen het fluiten en vlaggen af. Petignat leidt ook voetbalwedstrijden in de competitie van Oostenrijk, dat een samenwerkingsverband met Zwitserland heeft. Petignat ziet geen onderscheid tussen mannelijke en vrouwelijke scheidsrechters. Behalve de aandacht in de media, die is voor haar vele malen groter, zegt ze in interviews.

De Nederlandse arbiter Sjoukje de Jong heeft een soortgelijke ervaring. ,,Ik leek wel een buitenaards wezen'', vertelt de 31-jarige Friezin die in 2001 als eerste vrouw een wedstrijd in het betaalde voetbal vlagde: Go Ahead Eagles tegen VVV. ,,Het was die week echt een gekkenhuis met de pers'', weet de lerares biologie. ,,Ik had niet eens tijd alle schoollessen voor te bereiden.'' Wijs geworden van die ervaring rekende ze de afgelopen weken op verzoeken voor een vraaggesprek. Haar Franse collega Viennot mag volgens de regels van de Europese voetbalbond UEFA niet ondervraagd worden. ,,Er komen vast nog meer telefoontjes'', zegt De Jong met een ironische ondertoon.

Ze herinnert zich haar vuurdoop bij Go Ahead als de dag van gisteren. ,,De wedstrijd verliep prima, ik heb geen fout gemaakt. Ik werd alleen een paar keer nagefloten, maar daar zag ik de humor wel van in. Ik ben sowieso niet feministisch aangelegd. Ik doe datgene waar ik zin in heb. Laatst begon iemand over de baas of bazin van Opzij (Cisca Dresselhuys, red.), maar ik had nog nooit van haar gehoord. Ik ben alleen maar gaan voetballen, omdat ze bij ons in de buurt toen nog geen andere sporten deden'', zegt de inwoonster van het Friese dorp Vegelinsoord waar tegenwoordig ook een tennisclub zetelt.

De Jong vlagde slechts twee duels in het betaalde voetbal. In haar tweede wedstrijd Telstar-RBC nam ze tot woede van het thuispubliek een buitenspeldoelpunt waar. `Sjoukje, rot op', klonk het vanaf de tribunes. Toeval of niet, ze raakte een paar dagen later zwaar geblesseerd aan een hamstring. Een rentree zat er niet in, ze sloeg tijdens haar revalidatie een slecht figuur bij de shuttle-run-testen van de KNVB. ,,Ik kon niet meekomen met de mannen, simpel zat.''

De nationale voetbalbond selecteert niet alleen op uithoudingsvermogen, zoals bij de internationaal gangbare Coopertest (duurloop van twaalf minuten), maar ook op snelheid en wendbaarheid. ,,Voor mij hadden ze bij de KNVB honderd anderen, allemaal mannen natuurlijk'', zegt De Jong zonder een spoor van wroeging. ,,Ik ben de eerste en laatste vrouw geweest. Het betaalde voetbal is niet zo geëmancipeerd. Kijk maar naar de website van de KNVB; daar staat vermeld dat Nelly Viennot huisvrouw is. Zouden ze in zo'n geval ook schrijven dat René Temmink (mannelijke arbiter, red.) autohandelaar is? Ik denk het niet.''

De Jong vertelt over haar ervaringen in 2001 bij het EK voor vrouwen in Duitsland. Ze vlagde de finale in Ulm, waar 30.000 toeschouwers het gastland aanmoedigden. Ze zou graag een half jaar naar de Verenigde Staten willen, waar het vrouwenvoetbal nog populairder is. In Nederland is ze nu veroordeeld tot het fluiten en vlaggen van (mannelijke) amateurwedstrijden. ,,Bij ons in het noorden word ik doodnormaal behandeld. Ik ben ook nog nooit gemolesteerd of iets dergelijks. Misschien is het wel een voordeel om een vrouw te zijn. De mannen houden zich toch een beetje in, als ze het niet met je beslissing eens zijn.''

Oud-scheidsrechter Jaap Uilenberg is bij de KNVB verantwoordelijk voor de arbitrage in het betaalde voetbal. ,,Nederland heeft geen cultuur voor vrouwenvoetbal'', geeft hij ruiterlijk toe. ,,Vraag me niet waarom, maar in Duitsland en de Scandinavische landen zijn veel meer vrouwen actief. Dat heeft ook zijn weerslag op het aantal vrouwelijke arbiters. De spoeling is hier dunner. Logisch dat daarom weinig vrouwen in de top fluiten of vlaggen.''

Volgens Uilenberg hebben vrouwen van nature een achterstand op mannen. ,,De KNVB stelt normale, geen onmogelijke eisen aan de fysieke gesteldheid van een scheidsrechter. Wij letten op kwaliteit, niet op geslacht. Met alle respect, maar de meeste vrouwen kunnen het hoge tempo in het mannenvoetbal vaak niet bijhouden.''

Resteert de vraag waarom er ook zo weinig vrouwen als grensrechter actief zijn. Vlaggen is in fysiek opzicht toch veel minder zwaar dan fluiten? Uilenberg: ,,Dat is een beleidskeuze. Wij laten jonge scheidsrechters uit het amateurvoetbal of de reserve-elftallen ervaring opdoen als grensrechter of vierde official in het betaalde voetbal. In de meeste gevallen gaat hier om mannen, ik kan er ook niks aan doen.''