Doe niet zo aangeleerd ijverig!

Lui zijn kun je leren, net als ijverig zijn, las Ellen de Bruin in een onderzoek naar stoppen met roken.

Sommige mensen zijn luier dan anderen. Niet omdat dat in hun genen zit of op een andere manier biologisch is bepaald, maar omdat ze in de loop der jaren geleerd hebben dat luiheid al loont. En waarom moeite doen als iets ook gemakkelijk kan? Dat dat niet handig is, is wel biologisch bepaald: dieren, en mensen dus ook, leren dat het voordelig is om hun krachten zoveel mogelijk te sparen voor de momenten dat het er echt toe doet.

De Amerikaanse psycholoog Robert Eisenberger, die tien jaar geleden voor het eerst systematisch in kaart bracht hoe mensen leren lui te zijn, benaderde de zaak overigens liever van de positieve kant. Hij noemde zijn onderzoeksgebied `learned industriousness', aangeleerde ijverigheid. Als mensen in het verleden meestal de ervaring hebben gehad dat ze moeite en tijd moeten investeren om hun doelen te bereiken, dan vergroot dat de kans dat ze dóórzetten als ze weer met een moeilijke taak geconfronteerd worden, zei hij. Niet alleen omdat ze meer ongemak kunnen verdragen, maar ook omdat het gevoel van moeite doen bij hen vaak beloond werd. Daardoor is moeite moeten doen voor deze `aangeleerd ijverige' mensen iets prettigs geworden.

De aangeleerd luie types onder ons, die vaak hebben meegemaakt dat weinig inspanning al opleverde wat ze wilden, sparen intussen hun krachten. Dat is in de praktijk niet alleen maar handig. Uit recent onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat aangeleerd luie mensen meer moeite hebben om te stoppen met roken (Journal of Abnormal Psychology, augustus 2003).

Aan het onderzoek namen ruim honderd mensen deel, die zich hadden opgegeven voor een elfdaagse stoppen met roken-cursus, gebruikmakend van groepstherapie en nicotinepleisters. Tijdens het intake-gesprek werd een soort spelletje gebruikt om erachter te komen in hoeverre deze mensen ijverig of lui waren: ze moesten ingewikkelde geometrische figuren overtrekken, terwijl ze hun hand alleen in de spiegel mochten volgen. Deze taak wordt ook wel, en met succes, gebruikt als wetenschappers de bloeddruk, polsslag, stress of frustratie van hun proefpersonen willen verhogen – typisch zo'n taakje dus waar alleen mensen die er echt een kick van krijgen om hun best te doen, lang mee doorgaan. Gemiddeld hielden de deelnemers het drie minuten vol.

De deelnemers werden tot een jaar na de cursus regelmatig opgebeld, en het bleek dat voor elke minuut die iemand langer aan de taak had besteed, de kans dat hij of zij uiteindelijk weer ging roken elf procent kleiner werd.

De onderzoekers suggereren nu opgewekt dat antiverslavingstherapieën er gebruik van kunnen maken dat mensen in staat zijn om te leren ijverig en vasthoudend te zijn. Alleen lijkt dat natuurlijk minstens zo ingewikkeld als stoppen met roken.