De zaak-Kelly na vier weken: vooral vragen

Groot-Brittannië is de ban van het onderzoek naar de dood van wapenexpert David Kelly. Zijn zelfmoord staat nu vast, maar wat bracht hem daartoe? De eerste fase van het onderzoek is afgerond. Wat hebben vier weken spitten in het Britse Irak-dossier opgeleverd?

Het was geen goede week voor Britten die geloven dat David Kelly is vermoord. De gerechtelijke lijkschouwer moet het nog bevestigen, maar het lijkt vast te staan dat de wapenspecialist, die op 18 juli met een doorgesneden pols werd gevonden in een bos, zelfmoord heeft gepleegd. Kelly werd vermalen in de rel tussen de regering en de BBC over het opzettelijk aandikken van het Iraakse gevaar en zag alleen de dood als uitweg.

De top-expert op het gebied van biologische wapens was verteld dat hij anoniem kon blijven. Toch werd zijn naam naar buiten gebracht. Zijn benauwde werkgever, het ministerie van Defensie, zei erbij dat hij eigenlijk niet zo'n belangrijke functionaris was. En zou hem gedreigd hebben zijn pensioen af te pakken, omdat hij zonder toestemming met een journalist had gepraat. Hij herkende zichzelf niet in de citaten die de BBC aan hem toeschreef. De tabloids kampeerden in zijn tuin. Hij voelde zich honds behandeld door een onderzoekscommissie van het parlement.

,,Hij kreeg het gevoel dat hij publiekelijk te schande werd gemaakt'', zei psychiater en zelfmoordspecialist Keith Hawthorne dinsdag tegen Lord Hutton, de rechter die het onderzoek naar Kelly's dood leidt. Voor Kelly, een workaholic die tijdens de Irak-crisis op het randje van overspannen raakte, die zijn eigenwaarde aan datzelfde werk ontleende, en die toch al moeilijk zijn emoties kon luchten, werd dat fataal. ,,Hij was vervuld van een zeer diep gevoel van uitzichtloosheid'', zei Hawthorne. ,,Zijn levenswerk was ondermijnd.''

Het was een van de weinige heldere antwoorden die `Hutton' lijkt te hebben opgeleverd. Over een week wordt het onderzoek voortgezet. Nu al is duidelijk dat sommige sleutelfiguren opnieuw in de rechtszaal moet verschijnen. Want na bijna vier weken van getuigeverklaringen en verhoren van de voornaamste groepen betrokkenen resten vooral vragen.

De inlichtingendiensten

Heeft de regering het dossier over het gevaar van massavernietigingswapens (mvw's) in Irak – de belangrijkste Britse casus belli die in september vorig jaar werd gepubliceerd – opzettelijk overdreven, zoals de BBC beweerde, of niet? John Scarlett, de politieke chef van de inlichtingendiensten, antwoordde categorisch nee.

Dat staat sinds deze week op losse schroeven. Volgens Scarlett had niemand binnen de diensten bezwaar gemaakt en hadden de chefs van de spionnen collectief hun fiat gegeven, zoals ook premier Blair heeft gezegd. Maar een andere hoge inlichtingenman zei tegen Hutton bezwaar te hebben gemaakt tegen de stellige verwoording van cruciale beweringen over het gevaar van chemische en biologische wapens. Volgens Brian Jones, die het team wapenexperts leidde waarvan Kelly deel uitmaakte, bevond zich daarbij ook de claim dat Irak binnen 45 minuten mvw's zou kunnen inzetten. Die bewering vormde de kern van het omstreden BBC-bericht over het `opseksen' van bewijs tegen Irak.

Volgens Jones was de inlichtingentop doof voor zijn bezwaren, mogelijk, zo suggereerde hij omdat de spionnen door Downing Street onder druk waren gezet. Hij betwiste ook dat de diensten collectief hadden getekend voor het rapport, zoals Scarlett zei. Die suggestie kreeg gisteren steun met de publicatie van een memo waarin staat dat Scarlett ermee instemt dat het septemberdossier ,,eigendom'' wordt van Downing Street.

Downing Street

Premier Blair en diens mediachef Alastair Campbell worden vermoedelijk vrijgepleit van de beschuldiging dat ze het volk hebben misleid met de `45 minutenclaim' terwijl ze wisten dat die onjuist was, zoals de BBC heeft beweerd. Campbell heeft ontkend ook maar enige invloed te hebben uitgeoefend op de feiten die de spionnen aandroegen. Maar hij stelde wel met succes een reeks tekstwijzigingen voor, waarvan hij er een paar heeft verzwegen voor het eerdere parlementaire onderzoek. Eén daarvan: zijn (succesvolle) voorstel om het woord `mogelijk' weg te halen bij het vermoeden van de diensten dat Irak binnen 45 minuten chemische wapens kon inzetten.

Ook de rol van Downing Street – premier Blair, diens hoogste adviseur Jonathan Powell en Campbell – bij het naar buiten brengen van Kelly's naam is onduidelijk. Voerde Number 10 de regie of niet? Premier Blair nam hoe dan ook een groot risico toen hij zei de verantwoording op zich te nemen voor alle beslissingen die tot Kelly's publieke outing hebben geleid. Dat hij opnieuw moet verschijnen is onwaarschijnlijk, van zijn intussen opgestapte mediachef staat het vrijwel vast.

Ministerie van Defensie

De politieke carrière van Geoff Hoon, minister van Defensie, hangt aan een zijden draad. Hij ontkende betrokkenheid bij de openbaarmaking van Kelly's naam. Maar donderdag zei een van zijn medewerkers dat in een vergadering onder Hoons voorzitterschap het groene licht is gegeven. Over een week mag hij vast komen uitleggen waarom zijn geheugen hem tijdelijk in de steek liet.

De BBC

De wereldwijde vaandeldrager van de onpartijdige berichtgeving houdt ook het een ander uit te leggen. Heeft BBC-voorzitter Gavyn Davis de ruzie met Downing Street laten escaleren in een misplaatste poging te laten zien hoe onafhankelijk de omroep wel is? Waarom was de opzienbarende beschuldiging niet voor `wederhoor' aan Downing Street voorgelegd? Waarom verdedigde het bestuur de handelwijze van de omroep, terwijl de directe chef van Andrew Gilligan, de journalist in kwestie, zijn bericht beschreef als ,,aangetast door slechte verslaggeving''? Waarom is Gilligan niet teruggefloten? Waarom weigerde de BBC-top het bericht te corrigeren, terwijl ze nu wel accepteert dat opzettelijke misleiding door Blair en Campbell niet waar is? Heeft Kelly Campbell wel beschuldigd, of deed Susan Watts, een andere betrokken BBC-journaliste, er goed aan door Kelly's suggestie in die richting af te doen als ,,roddel'' en niet in haar verslag op te nemen? Ook Gilligan maakt zo goed als zeker zijn come-back voor Hutton.

David Kelly

Hij kan zelf geen toelichting meer geven, maar rond de hoofdpersoon van het drama ritselt het ook van de ongerijmdheden: tegen zijn chef, journalisten en parlementariërs vertelde hij verschillende verhalen. Hij had bezwaren tegen het ontwerpdossier, maar volgens Brian Jones had hij ermee ingestemd en had hij over de `45 minutenclaim' geen opinie duidelijk gemaakt. Maar tegen een vriendin, die donderdag getuigde, noemde hij de bewering ,,bespottelijk'' en met een andere collega praatte hij over de funeste invloed van de ,,handelaren in spin''. Tegen parlementariërs zei hij daarentegen zich niet te herkennen in de beweringen die Gilligan aan hem toeschreef.

De afgelopen vier weken is en passant wel veel duidelijk geworden over de manier waarop de Britse regering het land de oorlog in leidde. De besluiten werden niet voorbereid door kabinetsleden en de volksvertegenwoordiging, maar door kleine groepen ongekozen adviseurs en vertrouwelingen van Blair, meestal in diens informele werkkamer, vaak via e-mails en zonder het opmaken van officiële notulen. De ,,zetel van de regering is een sofa'', noteerde The Times deze week in een zuur commentaar.

Premier Blair tracht zijn leven nu te beteren. Ambtenaren krijgen weer meer verantwoordelijkheid en niet alleen in de officiële informatievoorziening, waar de oppermachtige Campbell is vertrokken. Deze week riep Blair het land op om zich na het ,,begrijpelijke'' tumult rond het Kelly-onderzoek weer te richten op de noodzaak van betere ziekenhuizen, onderwijs, asielbeleid en misdaadbestrijding. Maar uit de laatste peilingen blijkt dat het zo gemakkelijk niet gaat. Britten vinden dat Blair een dubieuze rol in de zaak-Kelly heeft gespeeld en dat het land is misleid over de oorlog in Irak. Dat tast ook hun geloof aan in Blairs `nationale agenda'. Wantrouwen is besmettelijk.