De kokerblik van Nederland

In Nederland wordt het gebruik van cannabis gedoogd. Sinds maandag is marihuana ook verkrijgbaar bij de apotheek als medicijn. Maar er zit ook een minder bekende, gevaarlijke kant aan de softdrug. `Ik ben ervan overtuigd dat schizofrenie vaker voorkomt bij mensen die blowen', zegt hoogleraar psychiatrie Jim van Os.

Op een voorlichtingsbijeenkomst voor ouders van kinderen met schizofrenie in het Universitair Medisch Centrum in Utrecht komen enkele afgetobde vijftigers bij elkaar. De bijeenkomst vindt plaats op de afdeling psychiatrie waar de begeleiders hun eigen kloffie aan hebben en met de patiënten meeroken. Bij een kop thee met mariakaakjes wisselen moeders ervaringen uit: ,,Heeft uw kind ook in een waan eens alle elektrische apparatuur in het huis gesloopt? En is uw zoon ook zo lamlendig als hij de hele dag blowt?''

De ouders herkennen de verhalen van elkaar. ,,Of hun kind eerst blowde en later schizofrenie ontwikkelde?'', wordt gevraagd. De moeders schudden allemaal van nee. Een moeder: ,,Hij was als kind al raar. Destijds kreeg ik van allerlei gogen te horen dat ik het als ouder niet goed deed. Pas later kreeg hij schizofrenie en begon het blowen. Ik denk niet dat cannabis de oorzaak was van mijn zoons psychose. Maar ik kan me heel goed voorstellen dat het voor sommigen wel zo werkt. En ik vind dat je als ouder het recht hebt om te weten dat het risico bestaat dat je kind van cannabis schizofrenie kan krijgen.''

Cannabis, waarvan het gebruik in Nederland sinds 1976 wordt gedoogd, is een veelgebruikt middel. Van de 15- en 16-jarige scholieren heeft 14 procent de afgelopen maand geblowd. Voor Frankrijk ligt dit percentage op 19 en in de Verenigde Staten heeft 22 procent van de 15- en 16-jarigen de laatste maand geblowd. Hiermee is Nederland een goede middenmoter.

Onschuld, vrolijkheid, groen als gras, niet lichamelijk verslavend, een medicijn – het imago van cannabis is onbespoten. Maar geestelijke verslaving is wel degelijk een probleem: één op de acht cliënten van de Amsterdamse Jellinek-kliniek voor verslavingszorg is daar onder behandeling, omdat er onder andere een probleem met cannabis bestaat.

Er zijn nog meer risico's. Recente onderzoeken, zoals die onder andere in november 2002 werden gepubliceerd in de British Medical Journal, laten zien dat de kans om schizofrenie te krijgen vervijfvoudigt bij regelmatig blowen. Dit lijkt te gelden voor iedereen, niet alleen voor mensen met een aanleg voor schizofrenie zoals altijd gedacht werd. Ter vergelijking: regelmatig sigaretten roken vervijfvoudigt de kans op longkanker, al blowen er een stuk minder mensen dan er mensen roken. Voor Wilco Schilthuis, voorlichter voor middelbare scholieren over alcohol en drugs bij de Amsterdamse GG&GD, is dit aanleiding om te constateren dat ,,de flower-power-mythe van de onschuld van cannabis af moet''.

Cannabis is in, ook in de politiek. Zo oordeelde op 10 april een ruime Kamermeerderheid, met uitzondering van CDA en de kleine christelijke partijen, dat de Nederlandse regering internationaal steun moet zoeken voor een drugsbeleid waarin gezondheidsrisico's en niet het strafrecht vooropstaan. In het regeerakkoord van VVD, D66 en CDA staat dat de partijen voornemens zijn om het aantal coffeeshops bij scholen te beperken. CDA-minister Donner van Justitie zoekt het juist wel in de strafrechtelijke benadering. Afgelopen voorjaar sprak hij met vertegenwoordigers van de Verenigde Staten om de banden tussen beide landen aan te halen en de Amerikaanse `War on Drugs' te steunen: op de Amerikaanse ambassade worden drugspolitieagenten gestationeerd en de uitlevering van Nederlandse drugscriminelen aan de Verenigde Staten wordt vergemakkelijkt. Wegens drukte in de Tweede Kamer is de behandeling van Donners voorstel tot nader order uitgesteld, zo meldt woordvoerder Wim Kok op een zonnige vrije dag per mobiele telefoon. Inmiddels zijn Amerikaanse agenten in Den Haag per 1 juni gewoon aan de slag gegaan.

Psychotisch

Maar strafrechtelijke vervolging of niet, geen politieke partij in Nederland heeft de vraag gesteld of cannabis schadelijk is voor de volksgezondheid. Sterker: sinds deze week is Nederland het eerste land ter wereld waar artsen cannabis kunnen voorschrijven aan patiënten met chronische pijnen, met de zenuwziekte MS en met kanker.

,,Mensen denken: als zelfs de dokter cannabis voorschrijft, zal het wel kosjer zijn. Maar cannabis is geen onschuldige drug.'' Aan het woord is Jim van Os, hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit Maastricht en in Londen. Volgens hem is bij 5 procent van de mensen met schizofrenie cannabis de directe aanstichter van de ziekte. Hij schat dat minstens 1.500 Nederlanders schizofrenie hebben gekregen door cannabisgebruik. Maar Van Os kan zijn schatting niet bewijzen. Probleem is, zegt hij, dat je uit bevolkingsonderzoek geen oorzaak-gevolg-relaties kunt halen. Om te bewijzen dat cannabis bij sommige mensen schizofrenie veroorzaakt, zou je een groep mensen langdurig bloot moeten stellen aan cannabis en een andere groep niet. En daarna moet je na enkele jaren kijken wie schizofreen is geworden. Zo'n proef is om ethische redenen niet uitvoerbaar.

Na depressie is schizofrenie de meest voorkomende geestelijke ziekte in Nederland. Psychiaters schatten dat één op de tweehonderd mensen aan schizofrenie lijdt. Het ziektebeeld bestaat uit een psychose (de combinatie van wanen en hallucinaties) gedurende een lange periode met daarbij `negatieve kenmerken', zoals problemen met het geheugen en verlies aan initiatief.

Van Os: ,,Met het argument dat uit bevolkingsonderzoek geen oorzaak-gevolg-relatie te destilleren valt heeft de tabakslobby zich jarenlang verzet tegen het feit dat roken longkanker veroorzaakt. Maar ik ben ervan overtuigd dat schizofrenie vaker voorkomt bij mensen die blowen. Hoe meer je blowt, hoe groter de kans op schizofrenie is. Bovendien is het mechanisme biologisch verklaarbaar. Als je mensen een grote hoeveelheid cannabis toedient, worden ze direct psychotisch. Waarom zou bij langdurige blootstelling aan cannabis dan niet schizofrenie kunnen ontstaan? Als eenzelfde relatie tussen substantie X en baarmoederhalskanker als die tussen cannabisgebruik en schizofrenie was geconstateerd, was Nederland al lang in rep en roer geweest.''

Don Linzen, hoogleraar in de psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam, windt zich op over het uitblijven van een discussie over de gezondheidsrisico's van cannabis. ,,Lange tijd gunden we psychiatrische patiënten hun jointje, omdat we dachten dat cannabis hun leed verzachtte'', vertelt hij. ,,Maar meer en meer blijkt dat cannabis juist leed veroorzaakt. De overheid stelt zich hier veel te lankmoedig op. De eisen voor de beoordeling van hoofd- en bijwerkingen van medicamenten zijn veel strenger dan voor drugs als cannabis. De waarschijnlijke reden is dat de hasj rokende babyboomers aan de macht zijn. Zij gunnen die arme patiënten met schizofrenie hun jointje.''

Volgens Van Os heeft Nederland bij de opvattingen een `kokerblik' gekregen: ,,Internationaal ligt Nederland al zo lang onder vuur over het softdrugsbeleid dat we niet in staat zijn te erkennen dat cannabis niet zo onschuldig is. Bovendien kost waarschuwen heel veel geld en moeite.''

Van Os' opvattingen worden ondersteund door binnen- en buitenlandse onderzoeken. Uit een Nieuw-Zeelands onderzoek, 23 november 2002 gepubliceerd in de British Medical Journal, blijkt dat 11-jarige meisjes die gaan blowen later vaker depressief zijn dan niet-blowende leeftijdsgenoten. Een Zweeds onderzoek onder 50.000 dienstplichtigen, gepubliceerd in hetzelfde nummer van het Britse medische tijdschrift, liet een toename van schizofrenie na blowen zien: in 1969 en 1970 bepaalde een psycholoog bij de 50.000 mannen of ze psychiatrisch afwijkende trekken hadden. Onderzoekers vroegen of de aankomend soldaten wel eens cannabis gebruikt hadden. De mannen werden gevolgd tot 1987 met vragen over hun psychische gesteldheid en het gebruik van drugs. Wat bleek: soldaten die bij indiensttreding lekker in hun vel zaten en later waren gaan blowen leden vaker aan schizofrenie dan soldaten die de joint aan zich voorbij hadden laten gaan. Zelf begon Van Os in 1996 een studie in Nederland waarbij willekeurig mensen telefonisch aan de tand gevoeld werden over cannabisgebruik en eventueel aanwezige psychische stoornissen. In 1999 werden deze mensen teruggebeld. Weer bleek dat mensen die in 1996 psychisch in orde waren en blowden in 1999 vaker kampten met aandoeningen als schizofrenie dan niet-blowers.

Carduwoloog

In de Amsterdamse coffeeshop 4.20 – volgens een roodogige barman duidt de naam op het universele moment dat mensen een joint opsteken – is het schemerig. Aan een ronde tafel in de hoek zitten Chantal (27) en Rob (31). Chantal heeft jeugdreuma. De ziekte heeft haar ogen en gewrichten aangetast. Ze zit in een rolstoel. In 1997 kreeg ze twee nieuwe knieën, waarvoor ze toen twee weken in het ziekenhuis lag. Rob werkte bij het patiëntenvervoer. `Carduwoloog' heeft hij zelf op zijn naambordje gezet. Zijn inlevend vermogen is groot. Heeft een oude dame in vijf minuten een rotbericht van haar internist gehoord? Rob haalt haar op en kletst als een volleerd liftpsychiater uitgebreid met haar. In de eerste week dat Chantal in het ziekenhuis opgenomen was, haalde Rob haar op. Wijzend op een knuffelbeest, zei hij: ,,Ik zou dat beertje wel willen zijn, dan kon ik bij je in bed liggen.'' In 2000 zijn ze getrouwd,

Voordat Rob Chantal ontmoette, werkte hij jarenlang in deze coffeeshop. Hij lichtte mensen altijd voor, vertelt hij, als hij ze cannabis verkocht. Blow niet op een lege maag, drink weinig alcohol en denk aan de sterkere werking van nederwiet. Als bezoekers flipten, waren dat meestal toeristen die niet bedacht waren op het dubbele THC-gehalte (de werkzame stof in cannabis) in nederwiet. Dan hield Rob een theedoek met ijsklontjes in hun nek en waren ze zo weer bij. ,,Gek heb ik niemand zien worden'', zegt hij. Of hij moet het zelf zijn geweest. Toen hij 15 jaar lang elke dag 20 joints rookte, werd hij ,,op een gegeven moment heel bang''. Toen een bezoeker van de coffeeshop een zakje hasj van hem stal, durfde hij geen aangifte te doen bij de politie. Hij was bang dat die man hem zou terugpakken. ,,Toen ben ik maar even gestopt met zoveel blowen, want volgens mij was ik toen paranoïde van alle hasj.'' Rob is niet verbaasd dat er nu onderzoeken zijn die laten zien dat er zeer waarschijnlijk een grotere kans op schizofrenie na veel blowen bestaat. ,,Natuurlijk had ik daarvan nog nooit gehoord.'' Of hij zijn huidige gebruik van vier joints per dag gaat veranderen met deze kennis? Rob denkt van niet: ,,Na al die jaren van veel gebruiken heb ik inmiddels wel bewezen dat ik er goed tegen kan.''

`Stop de Nederwar on drugs'. Op zaterdag 7 juni blokkeert een optocht van twintig vrachtwagens met geluidsinstallaties de Amsterdamse binnenstad voor een sinds 1997 jaarlijks terugkerende demonstratie van mensen van velerlei pluimage die pleiten voor het legaliseren van softdrugs. Op een strooibiljet spreken de organisatoren van het evenement hun zorgen uit. Terwijl de landen rondom Nederland steeds progressiever worden ten aanzien van softdrugs, en een ruime Kamermeerderheid voor legalisering is, wil het CDA dat cannabis onder het strafrecht blijft vallen en harder aangepakt wordt. `J.P., rook lekker mee!', luidt de oproep op het pamflet.

René (31), met vriendelijke ogen achter een kanariegele zonnebril, loopt met de optocht mee omdat hij na blowen psychotisch raakte. Na een lange opname in een psychiatrisch ziekenhuis kwam hij de problemen te boven en kon hij de cannabis laten staan. ,,Als je cannabis legaliseert, kun je veel beter voorlichten'', vindt René. Zelf zal hij nooit meer een joint opsteken.

Michiel (28) heeft een andere reden om aan de demonstratie mee te doen. In een strak T-shirtje loopt hij met een dikke joint naast de vrachtwagen van Unity, een project van de Jellinek-kliniek om drugsvoorlichting te geven op feesten. Unity vindt Maarten `vet cool'. Waarom hij voorlichting op feesten geeft? Je mag overal gratis naar binnen en je hoeft meestal maar drie uurtjes te werken. Hij kan makkelijk vier gram cannabis op, beweert hij. Cannabis een gevaar voor de geestelijke gezondheid? De voorlichter denkt van niet. ,,Ik blow al 12 jaar en kijk naar mij. Niets mis mee, toch?''

Eén nacht ijs

In het voorlichtingsmateriaal over drugs hebben de aanwijzingen dat cannabis psychische problemen kan veroorzaken bij álle gebruikers nog nauwelijks hun plaats gevonden. Het Trimbos-instituut in Utrecht, nationaal kennis- en onderzoeksinstituut op het gebied van geestelijke volksgezondheid en verslaving, verzamelt gegevens over genotmiddelen. Deze door het ministerie van VWS gesubsidieerde instelling stelt ook voorlichtingsfolders over alcohol en drugs samen en beheert de website www.drugsinfo.nl. In de voorlichtingsfolder van begin dit jaar over cannabis staat het volgende te lezen: ,,Mensen die kampen met onderliggende psychische problemen of die aanleg hebben voor psychotische stoornissen vormen een risicogroep. Het gebruik van hasj kan deze problemen verergeren en wordt daarom afgeraden.''

Na het uitkomen van de verschillende onderzoeken in november 2002 die lieten zien dat blowen waarschijnlijk voor iedereen een risico op geestelijke stoornissen oplevert, weigerde het Trimbos-instituut eerst zijn voorlichtingsmateriaal hieraan aan te passen. ,,We zijn een wetenschappelijk instituut en gaan niet over één nacht ijs. Bovendien: we hebben net nieuwe voorlichtingsboekjes gedrukt en die moeten nog even mee'', meldden de voorlichters desgevraagd bij herhaling.

Maar op 27 mei ging het roer om. Volgens voorlichter Henk Maurits was er een `omslagpunt' bereikt. Op 10 juni staat op de website van het Trimbos-instituut te lezen: ,,Er zijn aanwijzingen dat er een relatie is tussen cannabisgebruik en het ontstaan van psychische stoornissen zoals schizofrenie, depressie en angst.''

Met het door het Trimbos-instituut samengestelde pakket `De Gezonde School en Genotmiddelen' kunnen scholen voorlichting over drugs geven. Maar veel scholen doen dit niet. Landelijk gebruikt de helft van de middelbare scholen het pakket, en in Amsterdam, blowhoofdstad van de wereld, gebruiken slechts 18 van de 70 scholen het pakket.

Wilco Schilthuis coördineert voor de Amsterdamse GG&GD het project `De Gezonde School.' Uit gegevens van onderzoeksbureau ResCon blijkt volgens Schilthuis dat het project werkt. Kinderen die hebben deelgenomen aan `De Gezonde School' staan kritischer tegenover cannabis. Maar minder blowen doen ze volgens het onderzoek niet. Schilthuis: ,,Wat de effecten van de kritische houding op de lange termijn zijn is niet onderzocht. Jongeren vinden het heel moeilijk om aan de dag van morgen te denken. Niet-roken om later geen longkanker te krijgen is bijvoorbeeld geen argument voor een jongere. Ze gebruiken drugs en genotmiddelen omdat het stoer is. Daarom proberen we met de programma's kinderen weerbaar te maken. Gebruik je voor jezelf, of voor je vrienden? Die aanpak werkt.''

Een pakketje hasj vangen

De gesloten afdeling psychiatrie in het Universitair Medisch Centrum in Utrecht heeft een mooie, groene tuin met slingerende paden. Wiepke Cahn is psychiater en medisch hoofd van de zorglijn schizofrenie op deze afdeling. Ook zij komt steeds meer tot de conclusie dat de Nederlandse houding tegenover cannabis te lankmoedig is. Negentig procent van de patiënten met schizofrenie die zij behandelt, heeft ooit cannabis gebruikt, schat ze.

Een verontruste moeder vraagt of haar opgenomen dochter in de half gesloten inrichting aan cannabis kan komen. Cahn: ,,Zo moeilijk is het niet. Soms rijden er taxi's langs het hek van de tuin en belandt er een pakketje hasj op het gazon. We doen ons best, controleren goed, maar we vangen niet alles.'' De moeder is hevig ontsteld.

Cahn stelt Richard voor, een patiënt van wie het heel goed mogelijk is dat hij door cannabis schizofrenie kreeg: ,,Toen hij fors ging blowen, sloeg de psychose toe.'' Zelf ziet de twintiger het verband tussen de drug en de ziekte niet: ,,Ja, ik kreeg schizofrenie na blowen. Maar of het aan de cannabis lag? Ik dacht in ieder geval dat cannabis heel onschuldig was. We hadden op school wel gehoord over `alcohol maakt meer kapot dan je lief is', maar van gevaren van hasj wist ik niets.''

Wilt u reageren? mail uw reactie naar zbrieven@nrc.nl of schrijf naar het Zaterdags Bijvoegsel, Postbus 8987, 3009 TH Rotterdam.