Wat gaat er in haar om

Hoe is het voor acteurs om iemand te vertolken die echt heeft bestaan? Dubbelgesprek met Anne Wil Blankers en Marisa van Eyle, op het toneel respectievelijk koningin Wilhelmina en Annie M.G. Schmidt.

Kijk, zegt Anne Wil Blankers, en ze buigt zich over het statieportret van haarzelf als koningin Wilhelmina, dat voor haar op tafel ligt. ,,Hier zie je dat ik geen make-up op heb, dit is gewoon mijn eigen gezicht. Maar met dat hoedje op en die vos om mijn hals, was het effect er meteen. Opeens zag ik eruit als Wilhelmina.''

In 1998 had Anne Wil Blankers veel succes als de koningin in Wilhelmina, Je Maintiendrai, een toneelstuk van Ton Vorstenbosch over het koningschap van deze formidabele Oranje. Ze speelde de koningin nogmaals in de televisiebewerking die vervolgens van het stuk gemaakt werd. Nu heeft Vorstenbosch een stuk gewijd aan die andere Moeder des Vaderlands, ook wel de échte koningin van Nederland genoemd, Annie M.G. Schmidt. Annie M.G., de dochter van de dominee, behandelt de laatste vijftien jaar van Schmidts leven, toen ze na de dood van haar grote liefde Dick van Duijn in Amsterdam kwam wonen, en vergeefs probeerde haar vroegere successen te evenaren.

De negenendertigjarige Marisa van Eyle speelt het zeventigjarige personage van Annie M.G. Schmidt, vertelt ze, ook vrijwel zonder schmink. ,,Ik maak alleen mijn wenkbrauwen wit.''

Toch zijn de gelijkenissen tussen de respectieve `koninginnen' en hun toneelgedaantes meer dan alleen illusie. Zoals in 1998 Anne Wil Blankers met een speciaal onderpak was opgedikt tot het tonvormig Wilhelmina-silhouet, zo herrijst Annie M.G compleet met uilenbril, dralon blouses en pantalons, de eeuwige sigaret tussen de vingers. Vooral als Marisa van Eyle aan de sigaret zuigt, of nadenkend haar lippen tuit, is het soms net of Schmidt daar zelf zit, hoewel de actrice in het dagelijks leven in niets op Annie M.G. lijkt.

Van Eyle en Anne Wil Blankers ontmoeten elkaar in de Utrechtse Schouwburg, twee dagen voor de première van Annie M.G. Anne Wil Blankers bladert in de biografie van Annie Schmidt, die ook op tafelt ligt en bekijkt aandachtig de foto's.

Forse tanden

Met die lippen, vertelt Marisa van Eyle ondertussen, zit het zo: ,,Annie Schmidt had volle lippen en forse tanden. Ik niet speciaal. Tijdens de repetities zochten we naar iets wat zou helpen bij het creëren van dit personage – want dat is het natuurlijk toch, een toneelpersonage gebaseerd op een historische figuur. Ik speel nu met een soort afgietsel over mijn eigen bovengebit; zoiets als een gebitje uit de feestwinkel, maar dan sjieker, speciaal voor de gelegenheid gemaakt. Dat blijkt heel goed te werken; niet eens zozeer omdat ik nu meer op Annie lijk, maar vooral omdat ik mijn lippen daaromheen moet vouwen en daardoor zeer zorgvuldig moet praten. Annie M.G. sprak een ander Nederlands dan wij nu gebruiken; veel duidelijker gearticuleerd, veel minder slordig. Zoiets kun je gebruiken, zonder dat je haar nu direct probeert na te doen. Het is niet de bedoeling dat ik Annie Schmidt word. Ik ben haar niet, ik spéél haar.''

Naar imitatie, benadrukken de actrices, streeft een toneelspeler niet als hij een bestaand personage gestalte moet geven. Van Eyle: ,,Dat zou precies vijf minuten interessant zijn, zolang de verbijstering over de gelijkenis duurt. Het gaat, zoals bij alle personages, om het wezen van het karakter dat je speelt, de drijfveren, de motivaties. Alleen: in het begin ben je je erg bewust van het feit dat er al een collectief beeld bestaat van de vrouw die jij gaat spelen. Dat is anders dan bij een fictief personage; als ik Lorca's Bernarda Alba ga spelen heb ik, bij wijze van spreken, alleen last van hoe Anne Wil en andere actrices haar hebben gespeeld en hoe ik daar iets aan toe kan voegen. Nu moest ik uit mijn kop zien te krijgen dat ik aan een collectief verwachtingspatroon ten aanzien van Annie Schmidt moet voldoen. En natuurlijk is mijn materiaal specifieker; als ik een hoer moet spelen, bekijk ik documentaires over hoeren; nu zag ik geen documentaires over vrouwen van in de zeventig, maar interviews met Annie M.G. Uiteindelijk heb ik de rol opgebouwd zoals ik het anders zou doen, door vragen te stellen over mijn personage, waarom ze doet zoals ze doet.''

Zo was het bij Wilhelmina ook, beaamt Anne Wil Blankers. ,,Jij bent tenslotte de actrice die voor die rol is gekozen; je moet dus trouw zijn aan jezelf. Jíj speelt. Maar de details die je hebt gelezen, de foto's die je hebt bestudeerd, zitten op een op andere manier toch in je rugzak, zoals ik dat noem. En onbewust komen ze daar tijdens de repetities weer uit. Zo had Wilhelmina bijvoorbeeld een heel typische manier van wuiven. In het stuk heeft ze last van opvliegers, dus ik liet haar zichzelf voortdurend koelte toewuiven op diezelfde typische manier. Dat bleek op de een of andere manier te passen. Ze hebben mij indertijd oude filmpjes laten zien, maar daar had ik helemaal niets aan. Het enige wat je zag was een klein vrouwtje dat snel en schokkerig in en uit een koetsje stapte. Wel kon ik heel lang naar foto's van Wilhelmina kijken, en dan vooral naar de ogen. `Wat denkt ze?' vroeg ik me dan af, `Wat gaat er in haar om?'''

Marisa van Eyle: ,,Annie Schmidt was in haar laatste jaren vrijwel blind. Ze kneep dus met haar ogen, gooide haar nek naar voren om te zien met wie ze van doen had. Ik ken die eigenaardigheden, ik ben zelf namelijk ook nogal kippig. Ik heb ze gebruikt omdat ze samenhangen met een belangrijk element in het stuk: onzekerheid die kan uitmonden in achterdocht. Als je niet goed kunt zien, vraag je je eerder af: ,,Wat is er gaande? Waarom lachen ze? Staan ze me niet uit te lachen?'''

Ton Vorstenbosch heeft Wilhelmina, Je Maintiendrai wel `een power-story' genoemd. Annie M.G. zou je een successtory kunnen noemen, of beter, een verhaal over de keerzijde van succes. In de jaren dat Schmidt steeds gevierder werd, boette haar werk aan kwaliteit in. De toneel-Annie brengt het niet op met schrijven te stoppen, maar vraagt zich wel telkens vertwijfeld af `of ze het nog kan'. Ook Wilhelmina valt in haar Vorstenboschgedaante vaak ten prooi aan twijfel en onzekerheid; had ze tijdens de oorlog niet in Nederland moeten blijven?

,,Bij Annie Schmidt was het fifty/fifty'', zegt Marisa van Eyle. ,,Aan de ene kant wist ze echt wel dat ze iets voorstelde. Aan de andere kant bleef er een angst om niet geaccepteerd te worden, een verlangen om erbij te horen, bij wat gold als de officiële literatuur. In het stuk wordt dat verbeeld door het almaar uitblijven van de P.C. Hooftprijs. Terwijl haar serieuze gedichten misschien helemaal niet zo slecht waren, alleen niet zo goed als haar andere werk. Wie weet was ze als literair dichteres meer erkend als ze die briljante kinderversjes niet had geschreven.''

Tekortschieten

,,Wilhelmina'', zegt Blankers, ,,was de eerste vrouw op de troon. Zij was bang als koningin te kort te schieten. Ze had een enorme bewondering voor staatslieden, voor haar voorvaderen. Ze ging dus overcompenseren, zij werd een koningin in het kwadraat. Ze had een sterke drang om iets te betekenen. Onzekerheid is denk ik vaak de keerzijde van gedrevenheid en ambitie. Het is een enorme motor.''

Annie M.G. en Wilhelmina, zeggen de twee actrices, zijn onvergelijkbare grootheden, met een verschillende maatschappelijke status, met andere banen en levend in verschillende tijdperken. Toch hebben de twee dames in hun Vorstenboschgedaante naast onzekerheid en ambitie meer verwante eigenschappen meegekregen; hun vermogen om plotseling venijnig uit te halen, bijvoorbeeld, wat opschudding wekt in hun respectieve hofhoudingen. Annie Schmidt noemt haar trouwe secretaresse Diewer in haar gezicht `haar blindegeleidehond' en blaft alle andere `kunstvlooien' in haar entourage wel een keer af. Ook Wilhelmina kon gif spuwen. Zo moest Anne Wil Blankers zeggen: ,,Freule, u ként de nazi's niet. Ik wél! M'n hele familie is nazi.''

,,Ik had daar grote moeite mee'', zegt de actrice nu. ,,Ik wilde echt zeker weten of dat kon, of Wilhelmina dat wel gezegd kon hebben. Marisa heeft dan wel te maken met de zoon van Annie Schmidt, maar ik zat met die hele koninklijke familie in mijn maag. Ik dacht: ik kom in de gevangenis als ik dat zeg. Toen Wilhelmina's biograaf Cees Fasseur naar een try-out kwam kijken, heb ik hem onmiddellijk aangeklampt met de vraag of dat niet te ver ging. `Welnee', zei hij, `ze was in werkelijkheid nog veel erger!'

,,Dat ik deze en andere nare opmerkingen uiteindelijk toch kon maken, had te maken met het feit dat ik ook veel van haar hield. Ik wilde haar een hommage brengen, inclusief haar minder salonfähige kanten. Die brengen haar juist dichterbij. Toen Margarita vertelde dat Beatrix af en toe een glaasje te veel drinkt, dacht ik: wat goéd! Ik vond Beatrix meteen een stuk leuker en interessanter.''

Marisa van Eyle: ,,Het is in elk geval een prettig idee dat je met Beatrix kunt doorzakken.''

Anne Wil Blankers: ,,Je vraagt je af bij wat voor gelegenheden Beatrix te veel drinkt, hoe ze er dan uitziet en wat ze doet. Kijk, en daar begint dan zo'n toneelstuk.''

Marisa van Eyle: ,,Natuurlijk kun je niet zomaar van alles doen. We kunnen niet gaan beweren dat Annie M.G. in het diepst van haar ziel punk was, of iets dergelijks. Alles wat een historisch personage zegt, moet binnen de marges van het voorstelbare zijn. Ze moet iets dergelijks gezegd hebben of gezegd kunnen hebben. Annie Schmidt is pas acht jaar dood, en ik realiseer me dat het voor mensen die haar goed gekend hebben vreemd moet zijn dit stuk te zien, laat staan voor haar zoon en schoondochter, die er als personages in voorkomen. Maar ik denk dat dit stuk haar recht doet. Ik ben het pertinent oneens met de kritiek dat Vorstenbosch haar nare kanten zou hebben benadrukt. Ik noem het haar menselijke kanten, die haar maken tot meer dan dat poesie-plaatje van die o zo leuke oma. Door het werk aan het stuk is ze me nog dierbaarder geworden, vertrouwd, bijna als een bekende.''

,,Voor mij is Wilhelmina nog steeds heel dichtbij'', zegt Anne Wil Blankers. ,,Niet dat koninginnegedoe, maar haar eenzaamheid, de stilte om haar heen, haar knorrigheid. Het heeft wel iets familie-achtigs; ik beschouw haar een beetje als een dierbare tante of oma. Nog altijd als ik foto's van haar zie, denk ik: die hoort bij mij.''

`Annie M.G., de dochter van de dominee' tournee t/m 16 januari. Inl. www.uitlijn.nl