VVD twijfelt over referendum én over Europese Grondwet

De VVD wil nog niet zeggen of zij voor of tegen een referendum over de Europese Grondwet is. Toch zou de partij best eens campagne kunnen gaan voeren voor een `nee'.

De VVD-fractie komt morgen en overmorgen voor het jaarlijkse fractieweekeinde bijeen, maar over het heetste hangijzer voor de liberalen in het nieuwe parlementaire seizoen voor of tegen een referendum over de Europese grondwet zal het niet tot een beslissing komen, bezweren alle betrokkenen.

Toch hangt daar voor de VVD veel van af: partijleider en vice-premier Gerrit Zalm is tegen steun van de VVD aan het door de PvdA, GroenLinks en D66 ingediende referendum-initiatief. Coming man Jozias van Aartsen, tegen Zalms wil fractievoorzitter in de Tweede Kamer geworden, is er in principe voor. Daardoor lijkt de definitieve vaststelling van het fractiestandpunt inzake het referendum in toenemende mate tevens een beslissing over het politieke leiderschap in de VVD te worden.

Maar zover is het dus nog niet, dit weekeinde. Misschien dat de VVD-partijraad van 27 september, waarop de referendumkwestie zal worden besproken, uitkomst zal bieden, vooral wanneer Van Aartsen aan het eind daarvan in het openbaar conclusies zal trekken.

Het komend fractieweekeinde biedt in ieder geval bitter weinig gelegenheid om het door velen ook binnen de VVD bepleite `dualisme' een vrije opstelling van de Kamerfractie ten opzichte van de `eigen' bewindslieden in de praktijk te brengen. Want na enige interne discussie is besloten dat de gedachtenwisselingen die in Tegelen zullen plaatsvinden, door Zalm en de andere bewindslieden worden bijgewoond.

Maar misschien komt het ware beslissingsmoment van de VVD over het referendum ook nog wel veel later, wanneer de definitieve tekst van de nieuwe Europese Grondwet definitief zal zijn vastgesteld in de Intergouvernementele Conferentie (IGC) van de Europese Unie. Want dat is het merkwaardige aan de parlementaire discussie over het referendum: het initiatief gaat mede uit van de PvdA, die tegelijk het regeringsstandpunt deelt dat aan de door de Europese Conventie geproduceerde ontwerpgrondwet zo weinig mogelijk moet veranderen; terwijl de VVD inmiddels mordicus tegen deze ontwerpgrondwet is.

Deze merkwaardige situatie trad gisteren weer sterk aan het licht bij een overleg met minister De Hoop Scheffer (Buitenlandse Zaken) en staatssecretaris Nicolaï (Europese Zaken). Met name Van Baalen, de Europa-woordvoerder van de VVD, zelf tegenstander van VVD-steun aan het referendumplan, nam het kabinet sterk kwalijk dat Nederland had ontbroken op de recente bijeenkomst van vijftien kleinere lidstaten en kandidaat-lidstaten van de EU in Praag. Deze hadden aangedrongen op grondige wijziging van de ontwerpgrondwet ten aanzien van bijvoorbeeld het behoud van een stemgerechtigde eurocommissaris voor elk land.

Dat behoud is nu juist een Nederlandse wens, betoogde Van Baalen, daarin bijgevallen door CDA-woordvoerder Van Dijk. En nu ontbrak Nederland in Praag, terwijl het juist zelf, in de marge van de Conventie, het initiatief heeft genomen tot dit informele gremium van kleinere EU-landen!

Maar dat was alleen terwille van de gang van zaken op de Conventie, betoogde VVD-staatssecretaris Nicolaï: Nederland wil nu weer af van de verbinding van de kleine landen, al was het maar omdat het straks in het kader van de IGC niet als klein land de onderhandelingen wil ingaan.

Nicolaï staan met zijn eigen partij duidelijk zware tijden te wachten. Niet alleen wordt het door hem vertolkte regeringsstandpunt dat aan de ontwerpgrondwet op de IGC zo weinig mogelijk moet worden verbouwd door zijn eigen partij niet gedeeld. Maar ook moet hij wellicht, wanneer minister De Hoop Scheffer zou worden geroepen tot het ambt van secretaris-generaal van de NAVO, meemaken dat het CDA Barend Bot als opvolger naar voren schuift. Dat is in politiek Den Haag algemeen de verwachting. Bot beschikt, als voormalig Nederlands ambassadeur bij de EU, over veel Europese contacten en zal nog sterker dan de huidige minister Nicolaï de kaas van het Europese brood willen eten.

,,Het Europa-beleid van de regering steunt helemaal op de oppositie'', concludeerde PvdA-woordvoerder Koenders gisteren tijdens het overleg, na de forse kritiek van VVD en CDA te hebben gehoord. Want ook dat is merkwaardig: de PvdA heeft zich heilig voorgenomen straks bij het referendum campagne te voeren voor het `vóór'. PvdA'er Dubbelboer, een der indieners van het referendumvoorstel, benadrukte gisteren bij de presentatie ervan nog eens dat het referendumplan voortkomt uit het streven de inspraak van de burger bij Europese zaken te vergroten, en helemaal niet uit bezwaren tegen de Europese Grondwet. Maar elders in de PvdA wordt nu toch en zekere onrust merkbaar: wat als de VVD het referendum te baat neemt voor een mogelijk succesvolle campagne voor een `nee' tegen de Europese Grondwet. Dat zou misschien nog een veel spannender uitkomst van het VVD-referendumdebat zijn dan de vraag of Zalm de politiek leider blijft of niet. Tenslotte is er nu al nauwelijks meer een VVD'er te vinden die denkt dat Zalm in 2007 weer lijsttrekker voor de VVD zal zijn. Alleen Zalm lijkt aan die gedachte nog te moeten wennen.