Sterrenradio

De popzender van het publieke bestel, 3FM, zoekt naar `wat jongeren leuk vinden'. Henk Westbroek is `te negatief' en verdwijnt. Nieuwkomer Giel Beelen `spreekt de taal van de jeugd'.

3FM (voorheen `Radio 3') heeft afgelopen maandag een vernieuwde programmering gelanceerd, in een nieuwe poging de jonge luisteraar te boeien. Want juist die luisteraar was de afgelopen jaren afgedreven naar `de commerciëlen' (Radio Noordzee, Radio 538) en vond de weg niet meer terug. Ook niet toen zendercoördinator Paul van der Lugt in de jaren negentig de uitzendingen op Radio 3 horizontaal programmeerde om de herkenbaarheid te vergroten.

Het kostte Florent Luyckx, de nieuwe zendercoördinator die per 1 januari 2003 werd aangesteld, weinig tijd om een aantal knelpunten binnen Radio 3 te ontdekken. Het `negatieve' gedrag van de dj's schrikte veel mensen af, de muziekkeuze was niet zorgvuldig genoeg. En er moest meer aandacht zijn voor wat jongeren leuk vinden. De jeugd houdt van hiphop, r&b en alternatieve muziek. Die drie stromingen kregen per 1 september dan ook een groter aandeel op de zender.

Want 3FM mag dan allerlei kritiek krijgen (`te commercieel', `te alternatief', `te oubollig', `te trendy'), de zender is binnen het publieke bestel een onmisbare bron van inkomsten. Dankzij de reclamegelden van 3FM kunnen de kosten van minder goed lopende zenders als Radio 4 en 747AM worden gedekt. ,,3FM staat in een moeilijke spreidstand'', zegt Gerard Walhof, eindredacteur van de VPRO-3FM. ,,3FM moet het geld binnenhalen, en ook nog eens de functie van `publieke omroep' naar behoren vervullen. De commerciëlen hoeven zich alleen maar af te vragen waar de meeste mensen naar willen luisteren. En dat is makkelijk, dat zijn hits. Maar de publieke omroep heeft een informerende taak. Wij moeten ook nieuwe, onbekende platen draaien, en op zoek gaan naar wat leeft onder jonge mensen `op straat'.''

De veranderingen die Florent Luyckx in samenwerking met de zenderredactie (waarin iedere omroep vertegenwoordigd is) doorvoerde, hielden verband met de dj's en de muziek. Maar ook met het imago. ,,We hadden wel voldoende `street-credibility', maar de jeugd herkende het niet. Daar moesten we wat aan doen'', vertelt Luyckx in zijn kantoor op het Mediapark in Hilversum. De slogan van 3FM is nu: `Serious Radio', in plaats van `Altijd de eerste'. `Serious' verwijst naar de hiphop-taal, het staat voor `belangrijk' en hip. Volgens Luyckx is het ook `zelfrelativerend' bedoeld.

In de nieuwe programmering is een aantal dj's vervangen door anderen, en werden vijftien nieuwe programma's bedacht. Al in februari meldde Luyckx, in een interview in het Algemeen Dagblad, dat hij sommige dj's niet in zijn beeld van 3FM vond passen. Hij doelde toen op Henk Westbroek en Isabelle Brinkman. Beiden komen in de nieuwe programmering niet terug. Het lag aan hun `tone of voice', aldus Luyckx. ,,Ook anderen hadden daar last van. Ze waren te negatief: een plaat draaien en hem vervolgens afkraken, of een luisteraar afkatten over de telefoon. Dat soort gedrag vind ik slecht voor de zender. Het klinkt chagrijnig. Misschien vinden jongens het nog wel stoer, maar de meeste vrouwen zal het tegenstaan. Die gaan dan liever ergens anders naar luisteren. En er luisteren al te weinig vrouwen naar 3FM.''

VPRO-eindredacteur Gerard Walhof vindt dat het wel meeviel met die negatieve `tone of voice'. ,,Dj's maken grappen. Bijvoorbeeld laatst met die aanslag op het VN-hoofdkwartier in Bagdad. Over de grenzen van wat je toelaatbaar vindt, kun je het hebben. Maar dat het allemaal `negatief' en `seksistisch' zou zijn, vind ik onzin. Je moet ook weer niet al te rooms worden.''

Volgens Florent Luyckx is de rol van de discjockey de afgelopen jaren belangrijker geworden. Sommigen menen zich daardoor meer te kunnen permitteren. ,,Dat verschijnsel noem ik `personality-radio'. Allerlei dj's lieten het programma meer om hun persoon draaien, in plaats van om de muziek. Daar willen we in de nieuwe programmering van af. We willen weer nadrukkelijk een muziekstation worden.

,,Er was de laatste jaren een wildgroei aan personality-programma's. Sommige dj's kunnen het, zoals Rob Stenders en Ruud de Wild. Anderen meenden er ook aan mee te moeten doen, maar konden het niet. Daardoor kreeg je al dat geklets op de zender.''

Behalve Stenders en De Wild krijgt ook discjockey Giel Beelen, die volgens Luyckx lange tijd gold als de `drenkeling' van 3FM, een personality-achtig programma, op de vrijdagavond tussen 19.00 en 22.00, `Hard & Giel' (Beelen is ook dagelijks te horen tussen 18.00 en 20.00, met `GiGaGiel', maar dat is een programma met meer muziek). ,,Beelen spreekt de taal van de jeugd'', zegt Luyckx. ,,Zijn nachtuitzendingen hadden cult-status.'' De loopbaan van Beelen (26) was grillig. Hij werd de afgelopen jaren aangetrokken door zowel de KRO als de VARA om `spraakmakende' programma's op Radio 3 te maken. Zo draaide hij ooit tien keer achter elkaar dezelfde plaat, liet hij zich live oraal bevredigen en gebruikte hij drugs tijdens zijn Dope Show. Maar door beide omroepen werd hij op staande voet ontslagen: door de KRO toen hij in een interview Hitlers Mein Kampf een `indrukwekkend boek' had genoemd, door de VARA toen hij luisteraars had opgeroepen om `meel per post' (variant op `mail per post') naar de KRO te sturen, ten tijde van de `poederbrieven' met miltvuurvirus.

Florent Luyckx is niet bang voor Beelens reputatie als onruststoker. ,,Zoals met iedereen heb ik ook met hem uitgebreid gepraat. Het gaat er om hoe je in het leven staat. Als dat positief is, heb ik er vertrouwen in. Dan maak je ook een positief programma. Je mag best eens negatief zijn, maar niet ten koste van de muziek die je draait, of ten koste van de luisteraar. Met Giel Beelen kun je bij voorbaat al rekenen op tumult, en dat mag. Het is het cynisme waar ik voor waak.''Afgelopen weekend was Beelen op het Lowlands-festival, om een live-verslag op radio en tv te presenteren. Hij vertelde daar wat hij onder personality-radio verstaat. ,,Het betekent dat ik een gewoon mens ben en geen schreeuwend poppetje, dat af en toe zegt wat voor weer het is. Ik ben geïnteresseerd in andere mensen. Als ik een luisteraar aan de telefoon heb, voer ik een echt gesprek. Ik neem ze soms wel in de zeik, maar ik voel het ook aan als ik te ver ga.''

De personality-dj's zijn tegenwoordig de sterren van de radio. En zoals house-dj's sinds eind jaren tachtig steeds meer geld konden vragen, verdienen deze radio-dj's nu ook veel geld. Salarissen van rond de drie ton euro per jaar zijn niet ongebruikelijk. De zenders hebben het er voor over. ,,De omslag was rond 1999, toen discjockey Edwin Evers van Radio 3 overstapte naar Radio 538'', vertelt Gerard Walhof. ,,Dat kostte 538-baas Erik de Zwart ruim een miljoen gulden, maar zijn marktaandeel schoot daarna zo snel omhoog, dat hij die investering binnen een jaar had terugverdiend.''

Radio-dj's Rob Stenders en Ruud de Wild worden vertegenwoordigd door zaakwaarnemer Willem de Bois, die ook werkt met tv-persoonlijkheden als Mariska Hulscher en Martijn Krabbé. Toen Rob Stenders enkele maanden geleden leek te willen overstappen naar Yorin, voerde De Bois de onderhandelingen. Ook de VARA, Stenders' omroep, wist niet waar ze aan toe waren. Dat Stenders uiteindelijk behouden bleef voor de publieke omroep, was een opluchting voor de betrokkenen. ,,Als Stenders, en misschien ook Ruud de Wild, waren weggegaan, had dat enorme gevolgen gehad voor de zender'', zegt Gerard Walhof. ,,Dan hadden we ons moeten gaan afvragen waar het heen moet als 3FM geen sterren meer kan betalen.''

Volgens Giel Beelen zal het in de toekomst `alleen nog maar erger worden'. ,,Er wordt veel geld verdiend bij 3FM. De radio groeit, er komen meer commercials, dus worden de salarissen hoger. Maar het is jammer als het op voetbal gaat lijken. Dat iedereen er zo belangrijk over doet dat je het zelf nog gaat geloven ook. Het is toch gewoon praten en plaatje draaien. Ik hoop dat ik door dat gedoe over geld niet a-relaxed ga worden. Maar ja, ik verdien al jaren veel geld. Veel of heel veel maakt ook niet echt meer uit.''

Toen de vernieuwing in de programmering werd aangekondigd, was de VPRO bang dat er weinig autonomie in de muziekkeuze zou overblijven. ,,Als wij ons hadden moeten schikken naar een centrale muziekredactie was het voor ons afgelopen. Dat kunnen en willen wij niet.'' Maar de VPRO-dj's worden door Luyckx beschouwd als `smaakmakers' in de avond. Deze dj's hoeven zich niet te houden aan door anderen opgestelde playlists.

De VPRO-avonden zijn niet meer horizontaal geprogrammeerd. 's Avonds zijn nu doelgroepprogramma's te horen, met bijvoorbeeld twee uur hiphop of metal achter elkaar. Dj's draaiden de allernieuwste platen. ,,Daar hoor je de hits lang voordat ze een hit zijn'', zegt Luyckx. Toch denkt Gerard Walhof dat de VPRO in muzikaal opzicht geïsoleerder zal raken. ,,Ik ben tevreden met de nieuwe VPRO-programma's, maar ik denk dat er overdag weinig van onze invloed zal blijken. Vroeger konden wij nog wel eens een Coldplay ontdekken, of Fatboy Slim. Wij begonnen hun nummers te draaien. Later werden ze overdag op de playlist gezet en werd het een hit. Nu zijn de criteria voor wat overdag `kan' strenger geworden.'' Een groep als Black Rebel Motorcycle Club, die vorig jaar een hit had met `Whatever Happened To My Rock`n' Roll' zal volgens Florent Luyckx overdag niet snel meer gedraaid worden. Luyxk is zelf eindredacteur van de centrale muziekredactie voor de dagprogramma`s. Hij heeft vetorecht. ,,Ik heb een sterk idee over welke plaat wel of niet kan.''

De nummers van de 3FM-playlist worden getest op publiek door het KLO (Kijk en Luister Onderzoek). ,,De commerciëlen testen vóordat ze een plaat gaan uitzenden om zeker te weten dat hij aanslaat. Wij stellen de playlist samen op grond van ons instinct'', zegt Luyckx. ,,Als een liedje eenmaal gedraaid wordt, vragen we aan een groep mensen of ze de plaat een cijfer willen geven, en of we met het nummer moeten doorgaan of niet. Dat is een nieuwe ontwikkeling. Vroeger keek je dan naar de hitparade, maar die stelt niet veel meer voor. Radio-maken is wetenschappelijker geworden.''