Een horrorfilm over volwassen worden

In de Russische film The Return neemt een vader na twaalf jaar afwezigheid zijn zonen mee naar een klein eilandje in een meer om te gaan vissen. Regisseur Andrej Vzjagintsev zegt er liever zo weinig mogelijk over. `Ik ben nu eigenlijk al te ver gegaan.'

The Return (Vozvrascenje) is een van de grootste verrassingen van het filmfestival van Venetië, en had dat ook van Locarno of Montreal kunnen zijn – er is om gevochten. De film, die al door een Nederlandse distributeur is aangekocht, is het enige in de hoofdcompetitie opgenomen debuut.

The Return gaat over twee broers ergens in het noorden van Rusland, boven Sint Petersburg. Na twaalf jaar afwezigheid komt hun vader opeens terug en neemt zijn zonen mee naar een klein eilandje in een meer om te gaan vissen. Het verhaal wordt zo kaal mogelijk verteld, maar toch gebeurt er genoeg om voortdurend dreiging te voelen. The Return is een horrorfilm én een film over volwassen worden. Het is alsof die twee dingen hetzelfde zijn.

The Return is zo gefilmd dat gewone dingen vanzelf een soort mythisch aura krijgen. Veel wordt niet uitgelegd. Waar is die vader bijvoorbeeld al die tijd geweest? Zat hij in de gevangenis? Hij gedraagt zich niet alsof hij een mens is, maar een overlevingsmachine. En wat zit er in het kistje dat hij op het eiland opgraaft?

Andrej Vzjagintsev (Novosibirsk, 1964) praat zacht, erudiet en weinig over zijn film op het terras van hotel Excelsior, tussen het zwembad en de zee. In zijn eerste antwoord citeert hij Shakespeare en Kierkegaard. Aan interpretatie doet hij niet.

Het gerucht gaat dat een van de acteurs, de jongen die de oudste zoon speelt, na de opnames is overleden. Hij zou op het eiland waar de film is opgenomen een ongeluk hebben gehad.

,,Volodja is inderdaad verdronken. Wij wilden daar eigenlijk niets over zeggen tot na het festival, omdat we niet van exploitatie beschuldigd willen worden. Ik wil niet net als in Hamlet treurig zijn met het ene oog en gelukkig met het andere. Het is op een nader eiland gebeurd in het Ladoga meer. Hoe het precies is gegaan, weet ik niet. Volodja was met een vriend op wiens datsja hij logeerde in een rubber bootje gaan varen. De datum van zijn dood is nog mystieker dan de plaats. Volodja stierf precies een jaar nadat we met filmen begonnen waren.''

De natuur in de film is mooi, maar nooit opzichtig mooi.

,,Mijn cameraman en ik houden niet van pompeuze kaders. We hebben de natuur niet sensationeel willen filmen, zoals in Hollywood vaak gebeurt, maar bescheiden en nederig. Dat past beter in de Europese traditie.''

De eerste keer dat we de vader zien, ligt hij in bed te slapen. Dat beeld lijkt erg op een beroemd schilderij van Jezus na de kruisafneming door de Italiaanse Renaissanceschilder Mantegna.

,,We hebben dat schilderij heel precies proberen na te maken. Zelfs de plooien in de lakens hebben we geïmiteerd.''

Waarom?

,,Dit citaat zet de toon van de film. Ik heb erover gedacht om het eruit te halen omdat de verwijzing zo duidelijk is, maar dat is één keer wel goed. Het stuurt mensen in een bepaalde richting. Andere verwijzingen zijn subtieler. Er zit bijvoorbeeld ook een schilderij van Leonardo da Vinci in. Jezus breekt bij Da Vinci brood. Bij mij is het een kip.''

Welke richting moeten deze schilderijen de kijker opsturen?

,,The Return is een religieuze film.''

Is de vader dus een soort Jezus? Verlost hij zijn zonen?

,,Verder wil ik er niets over zeggen, omdat ik denk dat de visie van regisseur de interpretatie van de kijker in de weg zit. Ik ben nu eigenlijk al te ver gegaan.''

Bent u behalve door schilders ook door andere regisseurs beïnvloed?

,,Antonioni, Bresson, Rohmer, Bergman, Kurosawa, Ioselliani, Jarmusch.''

Hij noemt Andrej Tarkovksi niet. Maar hij weet wel dat Ivan's Childhood van deze Russische held in 1963 bekroond werd met de Gouden Leeuw. Het staat in de persmap van zijn eigen film.