Argentinië worstelt met vervolging ex-junta

De ene rechter laat militairen vrij, de andere heropent onderzoeken. Vervolging van de voormalige junta in Argentinië blijkt een ingewikkelde klus.

Voor de cynici was het altijd al niets meer dan een doorzichtige afleidingsmanoeuvre. Een juridisch zoethoudertje. Als we het volk geen brood kunnen geven, vermaken we het met strafprocessen. Dat zou verklaren waarom de in mei aangetreden Néstor Kirchner – president van een land dat de grootste economische crisis uit zijn bestaan doormaakt – zo nadrukkelijk aandringt op de berechting van de foute militairen die tussen 1976 en 1983 de gewelddadige dienst uitmaakten in zijn Argentinië. Tussen de vijftien à dertigduizend mensen werden destijds gemarteld, gedood of boven zee uit de helikopter of het vliegtuig geduwd.

Oprecht of niet, de door de president met steun van parlement en senaat aangekondigde vervolging van de kopstukken van de junta van weleer blijkt in de praktijk een hele klus. Wetgevers en magistraten lopen alle kanten uit sinds de president heeft afgekondigd dat er definitief ,,een einde moet komen aan de cultuur van straffeloosheid'' in Argentinië. Het leidt tot pijnlijke botsingen en gestruikel.

De militaire verdachten hebben van het justitiële spierballenvertoon vooralsnog niet ontzettend veel last. Een eerste groep van 45 topmilitairen die in juli werd opgepakt omdat de Spaanse onderzoeksrechter Baltasar Garzón om hun uitlevering vroeg, is deze week weer naar huis gestuurd. Spanje had laten weten toch niet de uitlevering te willen van de mannen die mogelijk ook Spaanse burgers hebben gedood. Het Argentijnse parlement en de senaat hebben vorige maand immers de amnestiewetten ingetrokken die de militairen tot nu toe buiten de beklaagdenbank hielden. Nu ligt berechting in Argentinië meer voor de hand, redeneert Spanje.

Op dezelfde dag dat de militairen door een onderzoeksrechter uit uitleveringsdetentie werden ontslagen, besloot een federale rechtbank tot heropening van gerechtelijke vooronderzoeken tegen militairen die zich schuldig hebben gemaakt aan schending van mensenrechten. De rechtbank wil vervolging van de militairen die tijdens de dictatuur een geheim folter- en detentiecentrum exploiteerden in het gebouw van de technische school van de marine in Buenos Aires. De kans bestaat dat een deel van de militairen die net weer zijn vrijgelaten, een dezer dagen opnieuw worden opgepakt.

De Argentijnse minister van Defensie José Pampuro heeft van de week in een interview met de Spaanse krant El País gezegd dat door intrekking van de amnestiewetten mogelijk zo'n tweeduizend, inmiddels voornamelijk gepensioneerde militairen alsnog vervolging wacht. Het leger maakt zich volgens hem zorgen. Toch verwacht Pampuro dat de militairen ,,akkoord gaan met het bewandelen van de justitiële weg''.

Pampuro heeft, net als zijn collega van Justitie Gustavo Béliz, het Argentijnse Hooggerechtshof opgeroepen snel te besluiten of militairen nog kunnen worden vervolgd. Het parlement heeft de amnestiewetten recentelijk weliswaar ingetrokken, rechtsgeleerden zijn het erover eens dat dit vooral een politieke manifestatie was. Of vervolging van de militaire junta constitutioneel nog kan, beslist het Hooggerechtshof.

Het is kortom spitsuur voor de Argentijnse rechterlijke macht. Sinds Kirchner aan de macht is, regent het gerechtelijke onderzoeken. De leiders van de radicaal-linkse Montoneros – die in de jaren zeventig gewapend de macht wilden grijpen – zijn opgepakt en wachten op vervolging. Hoge politiemensen zijn gearresteerd omdat ze de afgelopen jaren mogelijk zelf de ontvoeringen organiseerden die ze moesten bestrijden. Een oud-bewindsvrouw onder ex-president Menem is opgepakt wegens corruptie. En Argentinië vraagt uitlevering van een aantal Iraanse diplomaten die in 1994 een joodse instelling opbliezen in Buenos Aires waarbij 85 mensen omkwamen. Vraag is of het juridisch oog hier uiteindelijk niet groter blijkt te zijn dan de maag.

Kirchner heeft deze week nog een keer herhaald dat de rechtszaken in zijn ogen heel belangrijk zijn. De pinguïn, zoals Kirchner wordt genoemd vanwege zijn nogal onhandig, houterige voorkomen en zijn afkomst uit pinguïnland (Patagonië), vierde deze week zijn eerste honderd dagen aan de macht.

Het enige smetje op Kirchners blazoen is een ruzie die hij openlijk autoritair uitvocht met zijn vice-president Daniel Scioli. De plaatsvervanger had drie weken geleden publiekelijk gezegd dat intrekken van amnestiewetten juridisch niet kon. Alleen het Hooggerechtshof kan volgens hem helderheid brengen. Voor straf ontsloeg Kirchner onmiddellijk medewerkers van Scioli. De vice-president moest tot deze week wachten voordat Kirchner bereid bleek hem weer openbaar te knuffelen.

Op initiatief van Kirchner wordt het Hooggerechtshof trouwens gezuiverd van door zijn concurrent en voorganger Carlos Menem benoemde rechters. Het is de verwachting dat het hof pas overgaat tot het nemen van een cruciaal besluit over de amnestiewetten totdat de nieuwe samenstelling rond is. Een rechter van het hof heeft anoniem tegenover het dagblad Clarín verklaard dat men nog wel enige maanden nodig heeft vooraleer men bepaalt of vervolging van militairen constitutioneel kan. De magistraten laten zich niet opjutten door de politiek.