`Advocaten weten dat ze fout zitten'

Justitie vervolgt een handelsinformatiebureau dat wordt beschouwd als een criminele organisatie. Maar ook de opdrachtgevers gaan niet vrijuit, vindt het College bescherming persoonsgegevens.

Het College bescherming persoonsgegevens (CBP) in Den Haag kan er kort over zijn. ,,Heel advocatend Nederland'' maakte de afgelopen jaren gebruik van de diensten van het handelsinformatiebureau in Zoetermeer. De gegevensmakelaar had zich gespecialiseerd in het opsporen van persoonlijke informatie over mensen met schulden of een strafblad, van wie de schuldeisers sofinummers wilden achterhalen, bankrekeningen, uitkeringen, inkomens, huur- of belastingschulden, autobezit, of zelfs criminele antecedenten. `Verhaalsinformatie' wordt het wel genoemd: gegevens waarmee overheden, advocaten, banken, deurwaarders of verzekeraars hun uitstaande schulden kunnen verhalen.

Een omstreden praktijk, vindt het CBP (de voormalige Registratiekamer). ,,Bonafide Nederland shopt bij dit bureau en krijgt informatie die voor een deel echt niet kan'', zegt mr. U. van de Pol, lid van het college, die met zijn collega drs. J.W. Broekema het bureau onderzocht. Het CBP, dat een jaar geleden een inval deed bij het bedrijf en afgelopen april aangifte deed van structurele oplichtingspraktijken, stuitte in tienduizenden dossiers niet alleen op de praktijken van het bureau zelf, maar `ontmaskerde' tegelijkertijd veel cliënten die de opdrachten verstrekten – het merendeel advocatenkantoren. Daarnaast stuitte het college op instellingen en bedrijven die onrechtmatig gegevens over hun cliënten prijsgaven: sociale diensten, uitkeringsinstanties, banken, de belastingdienst en justitiële diensten.

Nagenoeg alle grote Nederlandse advocatenkantoren, waaronder het kantoor van de landsadvocaat, waren cliënt bij het bureau. En ze konden weten dat zij fout zaten. ,,Op het moment dat je informatie gaat vragen over iemands eventuele uitkering, WAO, justitiële antecedenten, ziektegeschiedenis, inkomen of schulden, dan weet je dat je informatie aan het vragen bent die je zonder toestemming van de betrokkene niet mag krijgen'', zegt Van de Pol. Broekema heeft opdrachten gezien van advocatenkantoren ,,waar expliciet in stond dat de opdrachtgever langs reguliere weg niet in staat was om aan hun informatie te komen''.

De Nederlandse wetgeving is helder over de vraag welke gegevens openbaar zijn en welke niet, stelt het CBP. Openbare registers zijn onder meer de Kamers van Koophandel, het Kadaster, het schuldsaneringsregister en het faillissementsregister. Informatie van de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA), waarin zaken als naam, adres en gezinssamenstelling staan, zijn niet openbaar. Dat geldt ook voor informatie waarover banken, werkgevers, uitkeringsinstanties, de belastingdienst of justitie beschikken. Toch bleek dat deze gegevens op grote schaal werden verstrekt.

Geven advocaten bewust opdracht om verboden informatie boven te halen?

Van de Pol: ,,Ik denk dat een advocatenkantoor, een bank of een deurwaarder die informatie vraagt over uitkeringsgegevens en strafrechtelijke gegevens, weet dat dat niet kan. Ik vind het onbehoorlijk, onrechtmatig en het kan zelfs strafbaar zijn.''

Wanneer pleegt de opdrachtgever een strafbaar feit?

Van de Pol: ,,Uitlokking tot het schenden van een geheimhoudingsplicht is juridisch lastig vast te stellen, maar je zit op een zeer glibberig pad als je informatie vraagt waarvan je weet dat die alleen op onrechtmatige wijze verkregen kan worden. We hebben de Nederlandse Orde van Advocaten er in april op aangesproken. De eerste reactie was: `Begaan advocaten strafbare feiten?' Daar heb ik een gemengd antwoord op gegeven: dat het in sommige omstandigheden zou kunnen. Maar dan moet je de intentie bewezen achten dat een advocaat iets boven water wil laten halen waarvan hij weet dat het alleen op illegale wijze kan gebeuren. In elk geval is het onbehoorlijk en onrechtmatig.''

Onlangs bleek dat het kantoor van de landsadvocaat namens de staat zeer recentelijk nog opdracht gaf aan het handelsinformatiebureau om gegevens te verzamelen over ,,vermogensbestanddelen'' en de ,,omvang en de hoogte'' van iemand met schulden jegens de staat. Is dat toegestaan?

Van de Pol: ,,Ik denk dat de landsadvocaat met zo'n opdracht over de streep gaat. De bedoeling van het advocatenkantoor is niet dat het handelsinformatiebureau de betrokkene informeert. De enige manier om op legale wijze de hoogte van iemands inkomen te achterhalen is het die persoon zelf te vragen. Dus als je als advocatenkantoor gegevens laat zoeken over iemands financiële situatie, ben je in feite onbehoorlijk en onrechtmatig bezig.''

Besteden advocaten dit soort werk uit om zelf schone handen te houden?

Van de Pol: ,,Voor een deel is het luiheid of staande praktijk bij de opdrachtgevers. Er werd ook openbare informatie uit het Kadaster geleverd.''

Broekema: ,,Het feit dat advocaten dit werk uitbesteden komt mede omdat het eigen uurtarief hoger ligt dan dat van het bureau. Tegelijkertijd moet je constateren dat er allerlei informatie is verschaft die alleen onrechtmatig kan zijn verkregen, en toch hebben de kantoren steeds weer nieuwe opdrachten verstrekt aan het bureau.''

Opdrachtgevers zeggen dat ze niet wisten dat het bureau zo werkte.

Van de Pol: ,,Het gaat hier niet om Jan met de pet, maar om maatschappelijke organisaties en bedrijven die je een bepaalde kennis mag toeschrijven. Die weten dat ze ook gebruikmaken van het bureau om meer dingen te weten te komen dan ze zelf zouden kunnen.''

Hebben crediteuren onder de huidige privacywetgeving voldoende mogelijkheden om hun geld terug te krijgen?

Van de Pol: ,,Het is volstrekt gebruikelijk als een bedrijf zich vooraf op de hoogte stelt van de verhaalsmogelijkheden bij een klant die een grote bestelling doet. Je vraagt vooruitbetaling of contante afrekening, je zorgt ervoor dat je een abonnement snel kunt beëindigen bij wanbetaling, of je zorgt ervoor dat je van tevoren naar rekeningnummers vraagt. Iemand die een hypotheek afsluit moet ook met de billen bloot met allerlei privé-gegevens en werkgeversverklaringen. Sommige bedrijven vinden het misschien lastig om dat allemaal te vragen omdat de klant dan misschien naar de concurrent stapt. Maar doe je dat niet, dan is het je eigen risico.''

Hebben burgers enig benul welke informatie over hen wordt verhandeld?

Broekema: ,,Wij maken ons er druk over omdat het raakt aan het vertrouwen van de burger en de consument. Als je financiële gegevens achterlaat bij een bank, of als je praat met de sociale dienst over een uitkering, dan ga je ervan uit dat de informatie daar blijft – dát is het cruciale punt. Het idee dat je voor een paar honderd euro binnen 24 uur informatie over de vader van het vriendje van je dochter kunt boven laten halen, inclusief strafrechtelijke informatie, daar maken wij ons druk over.''