Publiek bestel kan leren van Vlaanderen

Het wordt tijd dat de publieke omroep de blik naar de zuiderburen richt die met minder geld puike programma's maken, meent Dick Metselaar.

De publieke omroep in Nederland moet bezuinigen. In historisch perspectief gezien is dit een verrassende gebeurtenis. Tot dusverre waren de contacten tussen de verschillende omroepen en hun politieke relaties in het parlement van dien aard dat Hilversum steeds de dans ontsprong. Weliswaar werden er regelmatig ballonnetjes opgeblazen over het gebrek aan efficiëntie en de geringe onderlinge coördinatie; de Nederlandse omroep kon dankzij het sentiment dat nog aan de diverse omroepen kleefde de indruk wekken bijzonder te zijn.

De aangekondigde bezuiniging leidde tot een bekende reflex. Niet het loodzware management en de talrijke directies vormen een belangrijke bezuinigingspost; neen, er komen meer herhalingen, er wordt budget weggehaald bij radioprogramma's en internet-activiteiten. Het aanbod verschraalt derhalve. De winkeldirectie blijft zitten, er verdwijnen gewoon wat artikelen uit de schappen.

De publieke omroep in de huidige vorm heeft zichzelf overleefd. Ooit is het unieke Nederlandse omroepsysteem tegen wil en dank gegroeid langs de lijnen van de verzuiling, intussen zijn omroepen nauwelijks van elkaar te onderscheiden. In feite kan men spreken van productiebedrijven met elk een lucratief – en beschermd – programmablad. Onder meer door die programmabladen zijn de omroepen er in geslaagd een vermogen op te bouwen van globaal 200 miljoen euro. Geld dat maar mondjesmaat wordt aangewend voor het produceren van programma's.

Dat het anders kan bewijst Vlaanderen. Evenals in de andere landen om ons heen is de reclame op de publieke zenders niet of nauwelijks aanwezig. Vlaanderen kent twee TV-zenders, 5 radiozenders, een internationale zender en een internet-zender. Elk van deze zenders heeft een haarscherp profiel. Sinds de invoering daarvan is het aantal kijkers en luisteraars gestegen en de Vlaamse omroep besloot vast te houden aan kwalitatief hoogstaande programma's. Met succes, want men is erin geslaagd meer kijkers en luisteraars te trekken dan de commerciële omroepen.

In haar studie van het Vlaamse kijkerspubliek omschrijft de Vlaamse zender VRT een groep kijkers, die zo'n 24 procent van de bevolking omvat, als kijkers die televisie beschouwen als een uitsluitend verstrooiend instrument. Die groep heeft voor de VRT, blijkens het convenant dat men met de regering heeft gesloten, geen prioriteit. Men kan dat betreuren, aldus de VRT, maar het heeft geen zin deze groep te bereiken indien je niet vergaande concessies wilt doen aan de kwaliteit en de diversiteit van de programma's.

De zenders zijn duidelijk: VRT1 is de zender voor kwalitatief amusement en lichte informatie. VRT2 is in de vroege avond de kinderzender, na 20.00 uur de informatiezender. Beide zenders kennen een zogeheten horizontale programmering. Elke avond om 20.30 uur: documentaire, enzovoorts.

Voor de radio geldt dezelfde kwaliteitsnorm. De discjockey op de popzender Studio Brussel doet geen spelletjes maar geeft informatie over de muzieksoort, de stroming en de vertolkers. En dat alles op een goeddeels reclamevrije zender. Dat moet dan toch wat kosten? Ook hier blijken de Vlamingen beter op de centen te passen dan hun collega's in Hilversum. In Vlaanderen bedragen de totale kosten voor de publieke omroep ruwweg 262 miljoen euro (jaarverslag 2002), in Nederland bedroeg het budget naar schatting 650 miljoen euro (budget 2001). Hierbij moet wel worden aangetekend dat de opbrengst uit reclame niet is meegerekend. Deze bedroeg in 2001 ongeveer 200 miljoen euro, zodat het budget in Hilversum eerder in de orde van 850 miljoen euro moet liggen – ruim drie maal zoveel als in Vlaanderen.

Bureau Berenschot heeft een eerste steen in de vijver geworpen met de constatering dat bij de omroep fors bezuinigd kan worden. De openbaarmaking van de directiesalarissen was een tweede steen in die vijver. Als Hilversum de vergelijking met de Vlaamse publieke omroep zou durven maken zou dat een dijkdoorbraak kunnen betekenen.

Dick Metselaar is oud-lid van de VARA verenigingsraad.