De lamlendigheid van het wachten

Gaat het goed met de Afrikaanse cinema? Op het tweejaarlijkse Fespaco filmfestival in Burkina Faso – belangrijkste vertoningsplek van Afrika's filmoogst – waren de meningen daarover verdeeld. Sommigen maakten zich vooral zorgen over de financiering van Afrikaanse films vanuit Europa. Opnieuw een bewijs van afhankelijkheid. En opnieuw bedillerige bemoeizucht door `ontwikkelde' naties.

Wie naar de credits van de films kijkt, ziet inderdaad een aantal Europese instellingen met naam en logo voorbijkomen, zoals het Franse ministerie van ontwikkelingshulp en kleinere Derde-Wereld-subsidiegevers. Verder worden veel films gefinancierd door televisiezenders als Arte en het Hubert Bals Fonds, dat geld geeft aan scenario-ontwikkeling en postproductie van films uit zuidelijke en ontwikkelingslanden. Belangrijker dan de financiering is natuurlijk de inhoud. Wat vertellen deze niet-westerse films ons westerlingen? En hoe doen ze dat?

Het Africa in the Picture filmfestival geeft vele antwoorden. Veel films gaan over de migratie naar Europa, met een bestaan in Spanje en Frankrijk als onvervulde droom. Europa is het paradijs, het land dat achtergelaten wordt de hel. Eerder dit jaar zond de VPRO-rubriek Tegenlicht een tweedelige documentaire van Roel van Broekhoven uit die over hetzelfde onderwerp ging. Het was niet zozeer de belofte van economische voorspoed die mensen deed dromen van emigreren, maar vooral de verveling. In films Et après (Mohamed Ismail) en Heremakono (Abderrahmane Sissako) lijkt het echter nog steeds de hoop op betere tijden te zijn die de protagonisten doet besluiten het erop te wagen. En niet zonder risico, zoals Et après laat zien. Wat aan deze films overtuigt, zijn niet zozeer de beweegredenen om te vertrekken – die kennen we zo langzamerhand wel – maar de lamlendigheid van het wachten op de overtocht. Heremakono betekent `wachten op geluk', een betere omschrijving van deze migratiefilms is niet mogelijk. Andere thema's die op het festival aan bod komen zijn: Gay Africa, Aids Alert, Video Ghana, Urban Vibes, Madame Africa, Maghreb in the Picture en Copyright South Africa.

Maar goede bedoelingen maken nog geen goede film, dat toont ook dit festival weer aan. De beste films – met een sterk visuele inslag – zijn die al op het laatste filmfestival van Rotterdam te zien waren. Drie daarvan worden straks landelijk uitgebracht in het Tigers on Tour-roulement, voorheen Wereldcinematour. Hoezo eigenlijk `Tigers on Tour'? Deze films dongen helemaal niet mee naar de Tiger Award.

De beste van de drie, Abouna (Mahamet-Saleh Haroun), vertelt een simpel verhaal over twee kinderen die met hun moeder in een klein dorp achterblijven als hun vader hen verlaat, wellicht ook op zoek naar betere tijden. De zoektocht van de twee naar hun vader staat centraal. Abouna is een van de weinige films die een filmisch gevoel uitstralen, met mooie kaders, ingetogen acteren en een subtiele montage. In de Guinese film Le Fleuve (Mama Keïta) zit een scène waarin een vrouw uit een auto stapt met een landkaart nog opengevouwen in haar handen. De chauffeur rijdt boos weg. In het volgende shot mompelt hij iets als `o nee, ze heeft de kaart meegenomen'. Zo'n scène waarin niet wordt vertrouwd op het vermogen van de toeschouwer om informatie ook visueel te begrijpen zul je in Abouna niet aantreffen.

Veel films uit het Africa in the Pictureprogramma zweven tussen het letterlijk vertellen van een verhaal en een te grote nadruk op symboliek (in Heremakono veel gestrande en halfvergane schepen als symbool voor de gestrande dromen van migranten die het niet haalden). De verhalen zijn belangrijk om te vertellen, maar leveren nog te weinig echte cinema op.

Africa in the Picture Filmfestival. Van 3 t/m 14 september; Rialto, Amsterdam. Een selectie uit het programma is te zien in: Rotterdam (Lantaren/Venster; Odeon), Filmhuis Den Haag, Utrecht ('t Hoogt) en Eindhoven (Plaza Futura).