Marokkanen als gimmick in plat vissersdrama

Inspelend op sluimerende angst voor de Jongste Dag en onvrede over de toenemende zedenloosheid, weet in 1915 een zeeman met messiaanse trekken de bevindelijk gereformeerde bemanning van een Katwijkse vissersboot te overtuigen dat het einde der tijden nakende is, zoals beschreven in het laatste Bijbelboek, de Openbaring aan Johannes. De wereld zou reeds vernietigd zijn, alleen een klein scheepje met uitverkorenen zou het overleefd hebben. Drie tegenstribbelende vissers worden gedood, het schip wordt onttakeld en vaart naar het Nieuwe Jeruzalem.

Dit historische gegeven diende als bron voor de indrukwekkende roman Waanzee (2000) van Robert Haasnoot. Gerrit Timmers van het Onafhankelijke Toneel brengt nu een toneelversie, met als interessante afwijking dat de zes vissers worden gespeeld door Marokkaanse acteurs, van het Tensift Theater uit Marrakesj. De voertaal is Arabisch met Nederlandse boventiteling. Sommige spelers zijn via de schotelantenne bij het Nederlands-Marokkaans publiek bekend van tv-dramaseries. Een actrice wordt zelfs omschreven als ,,de Katja Schuurman van Marokko''.

Waanzee is de vijfde voorstelling die Timmers met Marokkanen maakt. De beschaving, mijn moeder (1995), A Love Story (1997) en Aïsja en de vrouwen van Medina (2001, geannuleerd na moslimdruk) waren Arabische verhalen. Othello (2000) en Nora (2001) speelden met de botsing der culturen. Maar Waanzee – met zijn thema van godsdienstige rechtlijnigheid en intolerantie toch geknipt voor een moslimvertaling – heeft hij juist Hollandser dan Hollands gemaakt. Dus dragen de Marokkanen ouderwetse visserskleding, met witte vissersklompen. Ze eten hutspot en citeren moeiteloos uit de Bijbel.

Het geeft een prettig vervreemdend effect; enigszins te vergelijken met kijken naar een Amerikaanse die Anne Frank speelt, of Britten die Fransen spelen in 'Allo 'Allo. Het werkt al komisch als de Marokkanen elkaar aanspreken met `Willem' en `Dirkje' of grappen maken over de dagelijkse hutspot. Gevoegd bij de realistische setting geeft de expressionistische speelstijl van de Marokkanen – als ze ergens mee zitten, werpen ze met een groot gebaar hun sigaret op de grond – een extra vervreemdend effect. Ontroerend is het moment waarop de vissers hun zondagse kleding aantrekken om hun Schepper netjes tegemoet te kunnen treden. Huiveringwekkend het moment dat de eerste `kleingelovige' overboord gaat.

Het verhaal blijft ijzersterk, de acteurs spelen het mooi rustig, en Timmers, die ze strak regisseert, verdient lof voor dit opmerkelijke inititatief. Maar je vraagt je ook steeds af: waarom? Wat is de meerwaarde? Wat hebben Marokkaanse bezoekers aan deze gimmick?

Terwijl in het boek ook ruim aandacht wordt besteed aan het leven in het vissersdorp, speelt het toneelstuk zich bijna volledig af op zee. Dat is toneelmatig strakker, maar zo krijgen we wel weinig context. Het Katwijkse drama kwam niet uit de lucht vallen. Bezorgdheid over de zedenverwildering en het idee dat met de Eerste Wereldoorlog, die toen bezig was, de eindtijd was aangebroken, waren zaken die in 1915 niet alleen de bevindelijken bezighielden.

Uit deze voorstelling blijkt ook niet hoe de godsdienstwaanzin geworteld is in de cultuur der bevindelijken, waarin de eindtijd en andere bijbelse voorspellingen geen mythisch gegeven zijn, maar een levende werkelijkheid. Ook kent het orthodoxe geloof `uitverkorenen', mensen die claimen dat ze een lijntje met God hebben en zeker weten dat ze in de Hemel komen.

Zonder deze informatie komt het bij Timmers allemaal uit de lucht vallen en wordt Waanzee een wat plat verhaal over een gek die op miraculeuze wijze een bemanning meesleept in zijn vernietigingsdrang. Nergens slaat het eschatologische gevoel over. In plaats van begrip voor de Katwijkers te krijgen, blijf je vooral denken: rare jongens die bevindelijken.

Voorstelling: Waanzee van Robert Haasnoot door het Onafhankelijk Toneel. Regie: Gerrit Timmers. Bewerking: Ad van de Kieboom. Vertaling: Mahjoub Benmoussa. Gezien: 30/8 OT Theater, Rotterdam. Aldaar t/m 7/9. Tournee t/m 3/10. Inl 010-476 9029 of www.ot-rotterdam.nl.