Hete herfst

Als we de vakbonden mogen geloven staan we aan de vooravond van een hete herfst. Alsof de zomer niet al heet genoeg was, worden ons nog allerlei verhitte zaken in het vooruitzicht gesteld: harde acties, de vuist op tafel en zonodig barricades.

Een en ander is de media natuurlijk niet ontgaan, en daardoor lazen we de afgelopen weken opvallend vaak over dit onheilspellende werkklimaat. Zo schreef de Volkskrant: ,,Eén zwaluw kan een hete herfst nog niet voorkomen''; De Financieel-Economische Tijd meldde ,,Tegen de regels van het Poldermodel in plaatst Jan Peter Balkenende de vakbeweging voor voldongen feiten. De vakbeweging zint daarom op een hete herfst'', en het Rotterdams Dagblad kopte: ,,Leefbaar Rotterdam verwacht hete herfst''. En dit is slechts een kleine greep.

Persoonlijk associeer ik hete herfst met vakbondsacties uit het begin van de jaren tachtig. Ik zie Jaap van der Scheur voor me, grootmeester in gespierde vakbondstaal, op de voet gevolgd door Aad van der Naad, de shagjesdraaiende Van-der-Scheur-imitatie door Wim de Bie.

Wie in de woordenboeken wil nazoeken sinds wanneer wij van een hete herfst spreken, moet even doorzetten, want de Grote Van Dale blijkt dit seizoen helemaal niet te kennen en verder ontbreekt het in Van Dale Hedendaags Nederlands en Kramers. Maar gelukkig heeft de redactie van Koenen beter opgelet, want dit woordenboek vermeldt hete herfst sinds 1986, met als toelichting ,,men verwacht een hete herfst met al die loonconflicten: met veel acties, demonstraties en stakingen''.

Waar komt hete herfst vandaan en sinds wanneer kennen we deze uitdrukking? Het lijkt allemaal te zijn begonnen met het Engelse long hot summer. In de extreem hete zomer van 1967 braken in enkele zwarte getto's in de Verenigde Staten ernstige rellen uit, die 38 mensen het leven kostten. Sommige hadden een politieke achtergrond, waardoor long hot summer (in 1958 al gebruikt als titel van een film naar een verhaal van William Faulkner) een overdrachtelijke betekenis kreeg, namelijk `periode van sociale rellen en politiek oproer; uitbarsting van geweld'. De Nederlandse tegenhanger lange hete zomer is ook al in 1967 aangetroffen, en hij wordt nog steeds gebruikt, getuige zinnetjes als ,,Wim Kok staat voor lange, hete zomer'' en ,,SGP maakt zich op voor lange, hete zomer''.

Maar goed, een lange hete zomer is nog geen hete herfst. Niet helemaal duidelijk is of wij dit laatste seizoen uit het Engels of het Italiaans hebben geleend. Ik gok op het laatste.

In het najaar van 1969 stond heel Italië op z'n kop. Op 19 november namen ruim twintig miljoen Italianen deel aan een landelijke staking, half december vielen er bij bomaanslagen door neofascisten in Rome en Milaan meer dan vijftien doden. De Italiaanse pers sprak van een autunno caldo, een `warme/hete herfst', al dan niet als variant op lunga estate calda `lange hete zomer'. In het Nederlands is hete herfst in 1970 voor het eerst aangetroffen, in een bericht over de stakingen in Italië, spoedig daarna gevolgd door heet najaar.

Of we hete herfst rechtstreeks uit het Italiaans hebben overgenomen of via het Engelse hot autumn, valt niet meer te achterhalen. Wel is duidelijk dat hot autumn niet vaak voorkomt (noch hot fall), terwijl de Italianen autunno caldo nog volop gebruiken. Overigens zijn wij niet de enigen die deze beeldspraak importeerden. De Spanjaarden spreken van otoño caliente, de Duitsers van heisser Herbst, de Fransen van automne chaude en zelfs de Russen hebben geregeld last van een gorjatsjaja of zjarkaja osen'.

Een beeldspraak als deze vráágt natuurlijk om vergelijkingen met andere seizoenen en ook die zijn te vinden. Zo schreef het ANP in 1991: in de Kamer ,,werden de politici uitgemaakt voor `leugenaars', `zakkenvullers' en `dieven' die zich verrijken met geld van de zwaksten in de samenleving. Er wacht politiek Den Haag geen hete herfst, maar een oorlogswinter, zo voorspelden boze uitkeringsgerechtigden.''

Reacties naar de Achterpagina of naar sanders@nrc.nl