Het schrapschap

Van de honderdentienduizend Nederlandse woorden in het welbekende Groene Boekje hebben tienduizend een bijzondere eigenschap. Zo heel bijzonder is een eigenschap natuurlijk ook weer niet als één op de elf woorden hem bezit. Maar het is een eigenschap waar je nooit van hoort. Ik heb er het veelgeroemde boek Opperlans! van Battus op nagespeurd, maar dit verschijnsel staat er niet in en dat is toch eigenlijk onverteerbaar. Men kome mij niet meer aan met loftuitingen voor dat boek zoals `compleet en onnavolgbaar'!

De gebruikers van de Nederlandse taal zijn zich van het verschijnsel waar het hier om gaat eigenlijk alleen bewust als het de letter n betreft. Twee beroemde gevallen zijn:

1. Wees u zelf zei ik tot iemand, maar hij kon niet: hij was niemand.

2. Door schade en schande wordt men wijs.

De woorden niemand en schande hebben de eigenschap dat je de letter n kan weglaten waarop er een ander Nederlands woord, namelijk iemand en schade, overblijft. Dat is de simpele maar onopgemerkt gebleven eigenschap die tienduizend Nederlandse woorden bezitten: je kan er één letter in schrappen en er ontstaat een ander Nederlands woord.

Zo kun je de letter s weglaten uit de woorden kruissteken, overwinst, rose, steven, spits, slikken, komst, kuist, neerslag, loosdrecht, mastworp, kast, nasmaak, opslagen, opstel, gespaard, monster, molsteken, voorzitster en nog duizend andere woorden. Reken ik het flauwe woord voorzitters ook mee? Nee, want dan krijg je al die lauwe gevallen waarin een woord converteerbaar is door aan de achterkant een uitgang te verwijderen, zoals je dat bij het woord komenden (komende, komend, komen, kome, kom) vijf keer kunt doen.

In de eerste kolom van de tabel in dit stuk heb ik voor 26 letters 26 woorden genoteerd, waarbij u, nu u eenmaal weet waar het om gaat, onmiddellijk de letter kunt aanwijzen die eruit kan vallen het dan ontstane kortere woord is iets bekender en schijnt als het ware door zijn langere versie heen.

Bij een vijfde van de tienduizend schrapbare woorden wordt simpelweg de eerste letter van het woord weggelaten. U ziet ze staan in de tweede kolom, voor elk van 26 letters. De Q doet niet mee, hoewel uit quitte de vorm uitte van het werkwoord uiten ontstaat, maar de rest van de q-woorden (coq, marquis, croque) zijn mij te Frans. De oerhollandse del offert zich op voor adel, edel, ijdel, zoals offer dat kan doen voor voor boffer, doffer, koffer, poffer, toffer.

Eveneens een vijfde van onze woorden blijft een woord als je er de laatste letter af haalt. Die gevallen staan in de derde kolom.

We houden nog zesduizend woorden over waarbij niet aan de uiteinden maar ergens in het midden een letter kan worden geschrapt. In niet minder dan een derde van de gevallen is de weglaatbare letter de hondsletter r. Er zijn zelfs r-geschrapte woorden als bak, dam, gaf, pak, stek, spot, kuk, bood, staten, steven en boes waar de weggelaten r zowel voor als achter de klinker zijn plaats gehad kan hebben. Bij het woord vete kan die r zelfs op 3 plaatsen komen: vrete, verte, veter. Om de rijkdom aan r-schrapbare woorden te tonen heb ik in de vierde kolom 26 woorden geplaatst waarin de r naast elk van 26 letters stond en weggelaten kan worden.

Bij de overgebleven gevallen vestig ik in de vijfde kolom de aandacht op de woorden waarin de weg te laten letter indien hij een klinker is (bijvoorbeeld e of o) tussen twee medeklinkers staat (tehuis, verover), terwijl een weglaatbare medeklinker (bijvoorbeeld b of d) tussen twee klinkers staat (rebus, radar). In beide gevallen betekent het schrappen meestal dat het woord in kwestie een hele lettergreep korter wordt: thuis, verver, reus, raar.

Die lettergreepschrapping is bij de woorden in de zesde kolom waar de weglaatbare letter niet op klinkers en medeklinkers let, niet het geval. In die rij is het woord theologie natuurlijk maar één voorbeeld uit een lange rij van vakken op -ogie die een vrouwelijke beoefenaarster op -oge bezitten. Bij bedje, varken en domper ziet u hoe een verdwijnende letter die twee plaatsen van e, a of o verwijderd is, de klank van e, a of o verandert.

Het is een ernstige tekortkoming in Battus' `meesterwerk' Opperlans (Querido 2002) dat dit fascinerende verschijnsel dat bepaald niet zeldzaam is, onbesproken blijft. Enigszins verwant is het volgende, veel luchtiger, fenomeen. In de SMS-taal is het gebruik om de letters bij hun letternaam uit te spreken. `KZK' betekent: `kaasomzet' (ka's om z heen). Dus Vgen en Zten staan voor vegen en zetten. Weet u welk Nederlands woord de meeste letters vóór zich kan krijgen? Dat is het korte woordje ren, waar de zestien letters abde ghik opqr tuvw vóór kunnen, zoals blijkt uit het kwatrijntje

Aren haren karen kuren

Beren deren eren geren

Ieren, oren, erren, uren

Peren, teren, veren, weren

Dat Battus dat niet wist is hem te vergeven. Maar dat Battus een eigenschap die één op de elf Nederlandse woorden bezit, mist, is onvergeeflijk voor een werk met de pretentie alle vormelijke aspecten van de Nederlandse taal te willen behandelen.

Opperlans!, Battus. Uitg. Querido.

Paperback: ISBN 9021453746. €39,90. Gebonden: ISBN 9021454335. €74,95.

    • Christiaan Brood