Een smeulende oorlog tussen de generaties

Het Duitse sociaal stelsel is niet bestand tegen vergrijzing en een krimpende bevolking. Een conflict tussen de generaties dreigt.

Het oordeel was eensluidend. Philipp Missfelder is een `melkmuil', een `jonge vlerk', een `brute, onrijpe retoricus'. Philipp Missfelder, heet het, `minacht mensen'.

Philipp Missfelder, 23 jaar, beging deze zomer een doodzonde. Als jonge snaak bestond hij het de sociale verworvenheden van ouderen ter discussie te stellen. Ouderen moeten het in de toekomst desnoods zonder kunstgebit doen en peperdure nieuwe heupgewrichten voor 85+plussers zijn in zijn optiek niet vanzelfsprekend. Missfelder, tegen der Tagesspiegel: ,,Vroeger liep men immers ook op krukken.''

Missfelder is voorzitter van de jongerenorganisatie van Duitse christen-democraten, de Junge Union. De partijtop wist niet hoe snel ze zich van de schelm moest distantiëren en ook zijn tegenpool van de jonge sociaal-democraten, Niels Annen, liet weten dat Missfelder zijn generatie geen dienst had bewezen. Nadat boulevardkrant Bild een campagne tegen hem was gestart, dook Missfelder onder. ,,Vraaggesprekken lijken ons nu even niet opportuun'', zegt zijn woordvoerder.

De zomerstorm rond Missfelder laat zien dat in Duitsland een conflict tussen generaties smeult. Met één Missfelder breekt nog niet de `Krieg der Generationen' uit, zoals sommige kranten even leken te vrezen, maar ook Missfelders felste critici moesten erkennen dat de belangen van jong en oud in de Duitse verzorgingsstaat haaks op elkaar staan. De verpakking was dan onbehouwen, maar in wezen had hij gelijk. De werkende generatie gaat gebukt onder hoge premies voor gezondheidszorg en pensioen in de wetenschap dat ze straks met minder genoegen moet nemen dan de huidige pensioentrekkers en zich kostbaar privé moet bijverzekeren.

In Duitsland betaalt de werkende generatie voor de gezondheidszorg en pensioenuitkering van de oudere generatie. Pensioen en gezondheidszorg zijn in Duitsland vrijwel uitsluitend gefinancierd op basis van een zogenoemd omslagstelsel: de werkenden betalen voor de ouderen. Er is geen buffer en bijna niemand is privé verzekerd. Zo'n stelsel is niet bestand tegen vergrijzing en een krimpende bevolking.

En juist de demografen voorspellen voor Duitsland niet veel goeds. In 2050 zijn er vermoedelijk 75 miljoen Duitsers, dat zijn er maar liefst 7 miljoen minder dan nu. Duitsers krijgen eenvoudig te weinig kinderen (1,4 per vrouw.) Vanaf 2050 zullen jaarlijks 600.000 Duitsers meer sterven dan er geboren worden (nu 94.000).

Duitsers worden gemiddeld ook steeds ouder. De levensverwachting voor mannen is 75 jaar, voor vrouwen 81. Begin vorige eeuw was dat net iets meer dan 65; de Duitsers stierven vlak na hun pensioen. Minder jongeren zorgen straks dus voor meer ouderen. Nu ondersteunen 100 jongeren 44 ouderen, over vijftig jaar moeten 100 jongeren 78 ouderen ondersteunen.

De problemen doen zich niet pas voor over vijftig jaar. In 2010 gaan de eerste babyboomers met pensioen. De generatie uit de kinderrijke jaren vijftig en zestig zal dan in groten getale aanspraak maken op gemeenschapsmiddelen. ,,Nu is het voor ouderen in Duitsland nog verboden met rood over te steken'', schreef de historicus Michael Stürmer in die Welt. ,,Over tien jaar mogen ze door rood lopen. Over twintig jaar moeten ze.''

Wetenschappers in Duitsland waarschuwen al 25 jaar dat de bevolkingsopbouw de sociale voorzieningen zal ondergraven, maar vergaande verbouwingen van het sociale stelsel bleven achterwege. Het eerste kabinet-Schröder introduceerde weliswaar de mogelijkheid om voor pensioenen privé bij te verzekeren, maar de polissen vinden nauwelijks aftrek. Ook al probeerden nutsbedrijven en koffiebrander Tchibo – die beschikt over een eigen winkelketen – de markt te ontginnen.

De huidige regering heeft daarom een nieuwe aanloop genomen. Een omvangrijke commissie onder leiding van de econoom Bert Rürup kreeg de opdracht om een duurzame financiering voor de sociale zekerheid te ontwerpen. Om het pensioenstelsel veilig te stellen wil Rürup onder andere de uitkeringen minder snel laten groeien en de pensioenleeftijd op termijn van 65 jaar verhogen naar 67 jaar. Zo wil hij voorkomen dat de pensioenpremies blijven stijgen en de dure Duitse werknemer zich nog verder uit de (wereld)markt prijst.

Rürup had zijn eindrapport deze week nog niet gepresenteerd of zijn aanbevelingen werden al aan flarden geschoten. Opdrachtgever Schröder liet alvast weten dat het rapport van `Rentepaus Rürup' ,,geen bijbel'' is en de overkoepelende vakbond DGB, lid van de commissie, publiceerde een minderheidsstandpunt. Vooral verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd viel slecht. Schröder ziet dat niet snel gebeuren. Ook in Duitsland werkt bijna niemand tot zijn vijfenzestigste. Populaire regelingen voor vervroegd pensioen hebben de reële pensioenleeftijd verlaagd tot 60 jaar, net als in Nederland. Schröder wil eerst het vervroegd pensioen uitroeien, alvorens over verhoging van de wettelijke pensioenleeftijd te praten. Ook de vakbonden willen eerst het vervroegd uittreden aanpakken.

Dankzij de zorgvuldig formulerende Rürup en de provocatieve Missfelder is iedereen weer even bij de les. ,,Eindelijk is er een groter publiek bewustzijn ontstaan voor de gevaren van bevolkingsopbouw'', constateerde de Frankfurter Allgemeine Zeitung. De krant gelooft niet dat de gevaren al voldoende zijn doorgedrongen om pijnlijke hervormingen door te voeren. Of dat klopt blijkt dit najaar als de regering-Schröder haar eigen voorstellen op tafel legt om de sociale voorzieningen te beveiligen tegen vergrijzing en het generatieconflict te ontzenuwen.