De euro is een mooi experiment

Over twee weken houdt Zweden een referendum over deelname aan de euro. De verdeeldheid is groot, zelfs binnen het kabinet, en de campagne biedt de kiezers weinig houvast. De tegenstander: `Moeten we een zwevende kroon inleveren voor zwevende inflatie?' De voorstander: `De euro geeft Zweden een Europese politiek terug'.

`De euro is een mooi experiment. Maar met experimenten moet je voorzichtig zijn, die mogen niet te grootschalig worden.'' Brigitta Swedenborg, econoom van het Zweedse onderzoekscentrum voor politiek en bedrijfsleven (SNS) weet het zeker, zij zal over twee weken tegen Zweedse toetreding tot de euro stemmen. ,,Zweden staat er, mede door zijn slimme monetaire politiek, economisch een stuk beter voor dan de meeste eurolanden. Dan zou het toch heel onverstandig zijn om nu toe te treden.''

Econoom en historicus Gunnar Wetterberg is er juist van overtuigd dat Zweden de kroon moet opgeven ten gunste van de euro. ,,Het zou onzin zijn om als lid van de Europese Unie niet mee te doen aan haar grootste project'', aldus Wetterberg, jarenlang werkzaam op het ministerie van Financiën in Stockholm en tegenwoordig chef van de afdeling sociaal beleid van SACO, een vakbond met veel hoogopgeleiden in zijn gelederen. ,,De euro geeft Zweden een Europese politiek terug.''

De verdeeldheid over deelname aan de euro, waarover de Zweden op 14 september in een bindend referendum zullen beslissen, is groot. In opiniepeilingen is het `Nej'-kamp aan de winnende hand. De krant Dagens Nyheter becijferde dat het `Ja'-kamp de komende twee weken dagelijks zo'n 25.000 Zweden van zijn gelijk moet overtuigen om nog te winnen. Hoewel vrouwen en plattelanders over het algemeen iets huiveriger zijn voor de euro, en er in het noorden van het land meer weerstand bestaat dan in het zuiden, loopt de scheiding dwars door alle geledingen van de Zweedse samenleving heen.

De campagne, die twee weken geleden pas goed op gang is gekomen, biedt kiezers maar weinig houvast. De ene econoom is voor, de andere om bijna dezelfde redenen tegen. De sociaal-democratische regering én diens aartsrivaal Moderata samlingspartiet, de gematigd rechtse en altijd al pro-Europese oppositiepartij, strijden gezamenlijk voor een `ja'. Maar binnen de regering hebben maar liefst vijf ministers, onder wie minister van Handel en Industrie Leif Pagrotsky en vice-premier Margareta Winberg, laten weten niets voor de euro te voelen. Premier Göran Persson heeft hun het zwijgen opgelegd, maar dat heeft averechts gewerkt. Zweden houden er niet van als iemand niet mag zeggen wat hij vindt.

De argumenten van voor- en tegenstanders lijken sterk op elkaar. Meedoen aan de euro, of juist níet meedoen, zal leiden tot economische voorspoed. Deelname versterkt de Zweedse invloed op het Europese beleid, zeggen de voorstanders. De invloed van een land als Zweden is verwaarloosbaar klein, zeggen de tegenstanders, juist buiten de euro kan Zweden meer invloed uitoefenen.

,,Moeten we een zwevende kroon inleveren voor zwevende inflatie? En volledige invloed op ons monetaire beleid voor een beetje invloed op de euro?'' vraagt Swedenborg zich af. ,,Het is juist dankzij een zorgvuldige monetaire politiek dat Zweden economisch floreert. Het beleid van de Zweedse Nationale Bank is gebaseerd op een zwevende kroon en een inflatie van 2 procent, plus of min 1 procent afhankelijk van de omstandigheden. Dit beleid heeft Zweden uit de ernstige crisis geloodst waarin het land in het begin van de jaren negentig terecht was gekomen. De inflatie rees de pan uit, de werkloosheid nam dramatisch toe en de kroon daalde snel in waarde. Uitgerekend Göran Persson, destijds minister van Financiën, heeft ervoor gezorgd dat de Zweedse economie weer in het gareel kwam.''

Diezelfde Persson wil nu als premier het gereedschap dat hem toen ten dienste stond opgeven voor toetreding tot de euro. Waarom?

Persson heeft economische argumenten. Zo constateert de premier dat de rente in de eurolanden ongeveer een half procent lager ligt dan in Zweden, dat is de prijs die het land betaalt voor zijn zelfstandigheid. Een rentedaling zou huiseigenaren gemiddeld 1.000 kronen (zo'n 115 euro) per maand aan extra inkomen opleveren. De overheid zou duizenden plaatsen in de kinderopvang kunnen creëren, rekende hij voor. Dus kan de dure welvaartsstaat, het paradepaardje van de sociaal-democraten, binnen de eurozone eenvoudiger overeind blijven. Een `nee' tegen de euro, waarschuwde Persson, zou al deze herfst kunnen leiden tot forse ingrepen in het sociale stelsel. Daarnaast, voegde hij eraan toe, is de euro goed voor de handel, en dat is voor een kleine economie als die van Zweden met zijn afhankelijkheid van de export, van groot belang. Dat levert economische groei op en misschien wel honderdduizend banen.

Maar belangrijker dan deze economische argumenten zijn de politieke – zeker voor de 54-jarige Persson zelf, die volgens velen na zijn premierschap hoopt op een internationale carrière binnen Europa. ,,Ik ben geboren in Vingaker, opgegroeid in Zweden en vijftig geworden in Europa'', zei Persson aan het begin van de eurocampagne. Zoals de meeste voorstanders vreest hij dat Zweden marginaliseert als het land buiten de euro blijft, zeker nu de uitbreiding met tien Midden- en Oost-Europese landen voor de deur staat.

De tegenstanders waarschuwen juist dat Zweden binnen de euro zijn identiteit verliest. In 1994, toen het ging om toetreding tot de Europese Unie, deden ze dat ook en nog veel sterker. Toen werd gewaarschuwd voor de paus. Als Zweden tot de EU zou toetreden, zouden vrouwen gedwongen worden om minder te werken. De egalitaire samenleving waar de Zweden zo trots op zijn, lag onder vuur.

,,Het verzet tegen de euro is gebaseerd op angst'', zegt Gunilla Carlsson, vice-voorzitter en campagneleider van de Moderata samlingspartiet. ,,De `Nee'-campagne speelt daarop in door te verwijzen naar de `macht' van het verre Brussel, waar besluiten worden genomen over de hoofden van de mensen heen. Veel Zweden vinden zichzelf eigenlijk een tikje beter dan anderen. Ze beseffen niet dat ook elders in Europa zorgen bestaan over onderwerpen als vrouwenhandel en de oorlog in Irak. We zijn een beetje eilandachtig, we praten net als de Britten over Europa als `het continent'.''

Geen verwijzingen naar de paus deze keer, of naar de teloorgang van de vrouwvriendelijke staat. Lena Ek is parlementariër van de Centerpartiet, een kleine middenpartij met veel aanhang op het platteland, en ze is tegen de euro. ,,Zweden heeft van oudsher een traditie van neutraliteit'', aldus Ek. ,,Daarom kun je ons niet vergelijken met Finland, dat het uitstekend doet met de euro. De Finnen wilden zo snel mogelijk af van de Russische invloed, die in het verleden in het land zo sterk was.''

De Centerpartiet is voorstander van de Europese Unie, in tegenstelling tot de Vänsterpartiet (de oud-communistische Linkse Partij) en de Groenen die het liefst uit de EU zouden stappen. ,,Binnen de EU is de verscheidenheid de laatste jaren groter geworden'', zegt Ek. ,,Dat is een natuurlijk proces dat door de uitbreiding alleen maar zal worden versterkt. Zo wordt de EU een kader voor samenwerking op allerlei terreinen. De dynamiek van het nieuwe Europa komt van zijn diversiteit.''

Voorstanders van de euro wijzen volgens econoom Swedenborg op het succes van de Verenigde Staten met zijn stelsel van centrale banken. Ten onrechte, vindt zij. ,,Je kunt Europa niet vergelijken met de VS. Want in de VS kan de federale regering via de begroting ingrijpen in een economische crisis in een van de staten. Maar Europa heeft geen federale begroting. We hebben alleen structuurfondsen. Misschien worden die ooit ingezet om crises als gevolg van de euro te bestrijden. Maar ze zijn daar niet voor bedoeld en het zou het begin zijn van een fiscale unie, maar dat vindt bijna niemand een goed idee.''

De voorstanders doen er alles aan om het tij te keren. Vorige week nog trachtte de regering de vakbonden over te halen om hun `neutrale' positie (een ander woord voor verdeeldheid) over het onderwerp op te geven. Ze hebben met de bonden een akkoord gesloten voor een fonds dat gebruikt kan worden om een economische crisis na toetreding tot de euro het hoofd te bieden. Of dat helpt is de vraag.

Critici zien hierin een poging van de vakbonden om hun toch al grote macht verder te versterken. En de twijfelaars zullen redeneren dat zo'n fonds kennelijk nodig is, en dat de Zweedse economie binnen de euro dus niet langer veilig is.