Poëzie om weg te kalken

Wie het voorrecht geniet om af en toe voor de krant te mogen schrijven over poëzie, krijgt veel post. Naast de stapels recensie-exemplaren van bundels die de reguliere uitgeverijen inzenden, ontvang je met grote regelmaat de meest uiteenlopende gelegenheidsuitgaven, knutselwerkjes en thuisgepunnikte poëziebundeltjes die de vlijtige broddelaar graag in de krant besproken zou zien. Zulke uitgaven komen zelden in aanmerking voor een recensie, al was het maar omdat ze niet via de reguliere circuits verkrijgbaar zijn. Vandaag wil ik een uitzondering maken.

Bij de post zat een fraai vormgegeven bundeltje in zeer beperkte oplage uitgegeven door de gelegenheidsuitgeverij Ampersand. Het boekje, getiteld Let us go then, you and I, bevat poëzie van Elisabeth Tonnard en deze poëzie is van een type dat ik nog nooit eerder heb gezien. De gehele bundel is geboren uit een procedé dat in de ondertitel benoemd wordt als `T.S. tipp-exed'. De eerste pagina bevat de eerste strofe van het beroemde en adembenemend goede gedicht `The Love Song of J. Alfred Prufrock' (1917) van T.S. Eliot, geciteerd in het Engels: `Let us go then, you and I, / When the evening is spread out against the sky / Like a patient etherised upon a table' en zo nog negen verzen verder.

De gedichten in de rest van de bundel laten zich nog het best als volgt beschrijven: op elke pagina staat deze strofe van Eliot opnieuw afgedrukt, maar de gehele tekst is op een paar woorden of letters na weggetippext. Deze overgebleven woorden en letters, die precies op dezelfde plek op de pagina staan als in het origineel van Eliot, vormen nieuwe, onvermoede en vaak erg verrassende gedichten. Dan krijg je bijvoorbeeld dit: het hele gedicht van Eliot is witgemaakt behalve de twee eerste woorden, een deel van `spread' uit het tweede vers en de helft van `restless' uit vers zes en dan staat er opeens het gedicht `Let us / read // less'. Volgens hetzelfde recept wordt het volgende gedicht uit Eliot tevoorschijngetippext: `you and I // do not / Let [ ] go', wat op de volgende pagina met behulp van een deel van `through' wordt samengevat als `you and I // ugh'. Alle gevallen van `us' uit Eliots gedicht (inclusief `sawdust' in het zevende vers) leveren in combinatie met `tedious' uit het achtste vers het volgende gedicht op: `us // us // us / tedious // us'. Dit is ook een mooie: `you / spread out / Like a patient etherised upon a table; // uttering / less', op de volgende pagina gevolgd door `eat // that', tevoorschijn gewist uit `the muttering retreats' en `streets that follow'. Sommige resultaten zijn ronduit grappig. `Like a' uit de tweede regel wordt `ike a' en met twee woorden uit het volgende vers en een deel van `visit' uit het slotvers baart het gedicht van Eliot opeens het volgende gedicht als smeekbede aan de meubelgigant: `ike a / Let us // sit'. Deze reflectie op onze verworden consumptiemaatschappij wordt op de volgende pagina gespiegeld door `shell // Let us go'. Het gedicht daarop vat de twee voorafgaande samen als een religieus credo: `Let // ike a // And [ ] shell / follow // us.'

Het is moeilijk dit effect recht te doen in deze krantenkolommen, want een groot deel van de charme van deze bizarre poëzie is gelegen in de rare plaatsing van de woorden in het witte veld van de pagina, geheel gedicteerd door de plek die de letters innemen in Eliots verzen. Het gehele procedé doet denken aan Michelangelo, die in Eliots gedicht herhaaldelijk besproken wordt door vrouwen in de kamer: het beeld zit al in de steen, je hoeft alleen maar het overtollige marmer weg te hakken. Het gedicht staat al in zwarte inkt op de witte pagina, je hoeft alleen maar het overtollige zwart wit te maken.

Elisabeth Tonnard: Let us go then, you and I. T.S. tipp-exed. Ampersand (Acquoy), 68 blz. €16,95. Oplage van 250 genummerde exemplaren, info: 0345–681929 of elies@tiscali.nl