Paars heel even terug in parlement

Dualisme en minder regelzucht zijn twee voornemens van het kabinet-Balkenende. Tijdens de parlementaire behandeling van de nieuwe Bijstandswet stonden ze onder druk.

Staatssecretaris Rutte van Sociale Zaken (VVD) was in het eerste deel van het Tweede-Kamerdebat over de nieuwe bijstandswet heel stellig. Ook alleenstaande bijstandmoeders met jonge kinderen moeten solliciteren, beklemtoonde hij. ,,Iedereen die een beroep doet op de sociale zekerheid is eraan gehouden om er alles aan te doen om zonder dat vangnet te kunnen functioneren'', verklaarde hij. Rutte vond op dat punt een meerderheid in het parlement aan zijn zijde. Toch maakte hij, gesteund door coalitiepartijen VVD en D66, aan het einde van het debat een draai naar het CDA.

Het kabinet-Balkenende II wil ,,het dualisme tussen kabinet en Staten-Generaal versterken'', zoals in het regeerakkoord staat. Het akkoord is daarom beperkt tot hoofdlijnen. Bij details van beleid mag in het parlement naar andere meerderheden worden gezocht dan de meerderheid die de regeringscoalitie vormt.

De parlementaire behandeling van de eerste grote wetswijziging door het kabinet, de Wet werk en bijstand, was een test voor dit versterkte dualisme. Aan het begin van het debat was op een gevoelig detail de paarse coalitie even terug. PvdA, VVD en D66 steunden het voorstel om voor iedereen die een bijstandsuitkering ontvangt een sollicitatieplicht in te stellen, dus ook voor alleenstaande ouders met kinderen onder de 5 jaar.

Voor het CDA lag dit moeilijk, evenals voor de kleine christelijke partijen. Ouders met jonge kinderen moeten altijd kunnen kiezen fulltime voor hun kinderen te zorgen, vinden deze partijen. Deze groep zou dus van de sollicitatieplicht ontheven moeten worden. Het Kamerlid Huizinga (ChristenUnie) verwoordde deze wens het duidelijkst: ,,Ouders hebben een eigen verantwoordelijkheid om de keuze te maken voor hun kinderen te zorgen. Wij kunnen toch niet voor hen de keuze maken: wij denken dat het beter is, dus wij ontnemen u die keuzevrijheid.''

Het CDA had de ontheffing van de sollicitatieplicht voor alleenstaande ouders in de formatiebesprekingen al geprobeerd binnen te halen, maar dat was niet gelukt. ,,Dan regelen we het wel in de Tweede Kamer'', zei destijds CDA-vice-fractievoorzitter Verburg. Maar Rutte en de fracties van VVD en D66 leken niet van plan coalitiegenoot CDA ter wille te zijn. Zij zochten in plaats daarvan aansluiting bij een amendement van het Kamerlid Noorman-Den Uyl (PvdA), waarin deze voorstelt aan de sollicitatieplicht voor alleenstaande ouders de voorwaarde te verbinden dat er goede kinderopvang is.

Bert Bakker (D66) had dit amendement zelfs medeondertekend, wat hem in de wandelgangen op een uitbrander van CDA'er Bruls kwam te staan. Het CDA oefende druk uit op VVD en D66 om ,,in het kader van de goede coalitieverhoudingen'', zoals Bruls zei, elkaar tegemoet te komen.

Er volgde overleg in de wandelgangen, in het ledenrestaurant en per mobiele telefoon. Dat leidde tot een compromis, maar helemaal glad verliep dat niet. Want CDA'er Bruls diende gisteravond een amendement in waarin de sollicitatieplicht overeind bleef, maar met de kanttekening dat gemeenten wel in individuele gevallen bij het opleggen van die plicht ,,in het bijzonder een afweging [maken] tussen het belang van arbeidsinschakeling en de invulling die de ouder wenst te geven aan de zorgplicht''.

Bakker voelde zich voor het blok gezet. Want hij had liever gezien dat hij degene was die een compromis had ingediend, zodat hij op een geloofwaardiger manier zijn steun aan het PvdA-D66-amendement kon intrekken. Nieuw onderling overleg volgde. Bakker weigerde het CDA-amendement te steunen. Een slimme oplossing zorgde voor een uitweg: Rutte zou beide amendementen overnemen, zodat ze niet in stemming hoefden te worden gebracht. Het mogelijk afstemmen van het CDA-amendement werd zo voorkomen. De christen-democraten konden hiermee de individuele afweging die gemeenten moesten maken als een overwinning binnenhalen.

Staatssecretaris Rutte wilde er na afloop niet van weten dat het compromis tot stand was gekomen door grote politieke druk van de grootste coalitiepartij. ,,Op zo'n principieel punt moet je proberen een brug te slaan. Je kunt er toch alleen maar respect voor hebben als de meerderheid de minderheid serieus neemt'', zei Rutte na middernacht. 's Middags hadden coalitiepartijen CDA en VVD, tegen de parlementaire mores in, de minderheid in de Kamer, namelijk oppositiepartijen PvdA, GroenLinks en SP, nog een debat met de premier over een geheim Irak-rapport onthouden. Het Kamerlid Jan de Wit (SP) liep 's nachts een beetje somber naar buiten. Als vanouds waren er volgens hem weer ,,politieke deals'' gesloten in de achterkamers van het parlement.

Tijdens het debat kwam naast het dualisme ook een andere belangrijke doelstelling uit het regeerakkoord naar voren: minder regels. Rutte verdedigde het wetsvoorstel tegen herhaalde pogingen niet alleen van oppositiepartijen om met aanvullende bepalingen rechten van bijstandsgerechtigden scherper te definiëren, met het argument dat daarmee de beleidsvrijheid van gemeenten, de kerngedachte van het voorstel, te zeer in het gedrang zou komen.

,,Moeten we niet in de wet regelen dat iemand die met een broer of zus samenwoont bij een toegewezen bijstandsaanvraag recht heeft op het bedrag voor een alleenstaande?'', vroeg Kamerlid Noorman-Den Uyl zich af. Een kleine groep, gaf ze toe, maar toch een ,,klemmend maatschappelijk probleem''. Rutte weigerde, en zei dat er ,,een lijn getrokken'' moest worden, om te voorkomen dat er ,,allerlei uitzonderingen gecreëerd worden''.

Rutte zei na het debat dat de regeldrang van de Kamer nog wel vaker zou botsen met het voornemen van het kabinet minder regels te maken. ,,Ik zou het ook doen, als ik in de Kamer zat.''