Bloot voor op de leeslijst

De aantekeningen voor deze recensie zijn gemaakt op de achterkant van een blaadje uit de Zeurkalender van Peter van Straaten; dat van zaterdag 23 augustus om precies te zijn. In een omwoeld bed ligt een jongen tevreden uit te blazen. De naakte vrouw naast hem heeft een sigaret opgestoken en zegt: `Nou... ga het maar gauw aan je vriendjes vertellen.'

Die vriendjes, dat zijn wij, de lezers van Heldinnen, een boek met naaktfoto's van twaalf min of meer bekende Nederlanders. De jongen is Ronald Giphart, die bij de honderd foto's een lang voorwoord schreef. Eigenlijk is het geen voorwoord maar een jachtverhaal. Hoe Giphart en zijn fotograaf Eric van den Elsen erin slaagden onder andere actrice Carice van Houten en presentatrice Sylvana Simons zover te krijgen dat zij zich bloot gaven. Wat Giphart zijn twaalf heldinnen wist te ontlokken over het onderwerp `schoonheid'. En welke interessante speciale bekoorlijke grappige olijke onstuimige meeslepende en onvergelijkelijke dingen zich voordeden bij het ensceneren van de foto's. Het verslag is doorsneden met een overbodige reisreportage over Cuba, waarheen de zelfbenoemde `geilneef' en `viezeric' waren gegaan op zoek naar animeermeisjes, die ze in Nederland niet hadden kunnen vinden.

`Is, zoals Plato stelde, het Mooie ook in deze tijden nog steeds een manifestatie van het Goede?' vraagt Giphart zich even gewichtig als dubbelop af in zijn proloog. Je zou de schrijver van uit hun voegen barstende schelmenromans als GIPH en Phileine zegt sorry er bijna van verdenken dat hij niet wist hoe hij zijn 130 pagina's vol moest krijgen. Het antwoord op de vraag `Zijn mooie mensen betere mensen' komt natuurlijk niet; en de andere citaten van de heldinnen willen niet echt spetteren. Zo zegt actrice Halina Reijn, onbekommerd bloot gefotografeerd in graanvelden en IJsselmeerpolders: `Het moeilijke van vrouw zijn, van heldin zijn, is dat je een projectiescherm van [...] mannen bent.' Alleen schrijfster Heleen van Royen, geportretteerd als nukkige huisvrouw én als Jezus aan het kruis, voegt iets toe. Op Gipharts vraag of ze meer boeken verkoopt omdat ze een `lekker gezicht' heeft, antwoordt ze: `Ik hoop het wel zeg. Ik doe al die moeite niet voor niets, meneer.'

Genoeg over Gipharts tekst. Niemand zal Heldinnen kopen om het vrolijke gebabbel of de populair-wetenschappelijke weetjes, zoals je ook de Playboy niet koopt voor de mooie interviews. Het gaat om het respectabel gemaakte bloot (bloot voor op de leeslijst, zullen we maar zeggen); om de foto's, waarop – zo leert het voorwoord – de heldinnen geportretteerd werden zoals ze het zelf het liefst wilden. Flauw natuurlijk om dan te zeggen dat Halina Reijn toch weer het vleesgeworden projectiescherm is, lolitesk liggend of marilynesk haar jurkje lichtend; of dat de zangeressen Birgit Schuurman (postorgastisch kijkend; soppend in 25 kilo rood fruit) en Sarah Geels (strenge meesteres; tongend met een vriendin in bad) zich conformeren aan de clichés van de mannelijke lust. Kijk liever naar Carice van Houten, behoorlijk sexy, of ze nu croquet speelt in Schotland of gymnastiek doet voor een Rotterdamse muur. Of naar fotomodel Barbara van den Berg, die in een puur-Hollandse, Andres Serrano-achtige setting een graspol als vijgenblad gebruikt.

Geil zijn de meeste foto's niet, dat hebben ze gemeen met de verwante – toegegeven, minder esthetisch verantwoorde – uitgeleefde fantasieën in het tv-programma Sex voor de Buch. Grappig wel, maar dan vooral als je de foto's van Van den Elsen beschouwt als parodieën op het werk van beroemde collega's. Behalve Serrano herkende ik Helmut Newton (Reijn en actrice Hadewijch Minis op een bankje), Rineke Dijkstra (Minis en actrice Maria Kraakman in Spanje), Annie Leibovitz (Schuurman tussen de bosvruchten) en Ed van der Elsken (Schuurman close-up in zwart-wit, à la Een liefde in Saint Germain des Prés). De foto van model Sophie Hilbrand met een biggetje aan haar borst is duidelijk geïnspireerd door de beroemde binnenhoesfoto van Tori Amos' cd Boys For Pele.

Zoals Plato zou zeggen: zijn het de foto's die mooi zijn of gewoon de vrouwen? Ook die vraag werd beantwoord door Heleen van Royen, toen ze tijdens de presentatie van Heldinnen het Giphart-van den Elsenproject samenvatte als: `Hoe verkopen we lekkere, naakte wijven als kunst?'

Ronald Giphart / Eric van den Elsen: Heldinnen. Podium, 272 blz. €25,– (€35,– geb.)