Van geloof naar godsdienstwaan

Een Hollands vissersdrama gespeeld door buitenlanders – dat zorgt voor hilariteit en dubbele bodems, hoopt regisseur Gerrit Timmers van `Waanzee'. ,,Als iemand zegt: je bent pas echt gelovig als je baard langer is dan een colablikje, dan is het ernstig.''

Ze zingen psalmen en dragen klompen. Hollandser kan het niet, en toch valt er geen Nederlandse acteur in Waanzee te bekennen. De cast bestaat geheel uit Marokkanen – die in Marokko wonen, en niet in Nederland. Ook op de speelvloer spreken zij Arabisch. Met Nederlandse boventiteling en hier en daar een voor Hollanders herkenbare zin: ,,Tot morgen'', hoor je dan, of: ,,Here zegen deze spijze amen.''

Regisseur Gerrit Timmers bracht bij het Onafhankelijk Toneel eerder een `omkeerde' Othello met een witte hoofdrolspeller en een verder Arabische cast. Timmer is vooral bekend van de opera Aïsha die in 2000 niet werd opgevoerd omdat de Marrokaanse zangers en musici zich terugtrokken na ophef in moslimkringen. Het zou verboden zijn om Aïsja, de vrouw van de profeet Mohammed, op het toneel te brengen.

Deze keer nodigde Timmerds zes acteurs uit van Theater Tensift in Marrakech. Ze repeteren het vissersdrama naar de roman van Robert Haasnoot in een realistisch decor. ,,We hebben een haringlogger nagebouwd'', zegt Timmers na het oefenen. ,,Iets kleiner dan op ware grootte. Daar heb je de roef, waar de bemanning slaapt, en uit dat huisje komen ze dan gekropen. Vaak zaten ze met z'n allen op bankjes rondom een oventje: dat staat hier, op wieltjes. In zo'n kleine ruimte werd het algauw te warm. Het moet ook erg hebben gestonken. Alles rook naar haring. En naar natte truien.''

Haasnoots en Timmers' op ware gebeurtenissen gebaseerde verhaal speelt zich af in 1915. De Eerste Wereldoorlog woedt en de bewoners van het traditionele vissersdorp Zeewijk (lees: Katwijk) winden zich ook nog over iets anders op. Uit de stad komen gasten die op zondag niet naar de kerk gaan maar baden, bijna poedelnaakt. Goddeloosheid alom, volgens de Zeewijkers, het einde der tijden lijkt nabij. Tenzij God nu eens ingrijpt.

Timmers: ,,De dorpeling die het best op die gevoelens inspeelt is Arend. Een van de loggers vaart uit en Arend weet de hele bemanning te doen geloven dat de aarde vergaan is, en dat zij de enigen zijn die gered zijn. `Hoor, hoor, de bazuin', zegt Arend. Dat is voor de vissers het teken van de vier apocalyptische ruiters. Nu, denken ze, vindt de laatste strijd plaats tussen God en de Satan, en Arend zet de bemanning op tegen degenen die dit niet geloven. Zij worden vermoord.''

Een gruwelijk geval van godsdienstwaan, waar de Katwijkers nog steeds niet over willen praten. ,,Het probleem zit 'm niet in het fundamentalisme zelf'', meent Timmers, ,,maar in de ontsporing daarvan, de ontmenselijking, de gekte. Het zoeken naar de fundamenten, de terugkeer naar de wortels, komt in elke godsdienst voor en kan heel nuttig zijn. De moslimbroederschap in Egypte was lange tijd een integer gezelschap dat tegenover het wanbeleid van de regering sociaal beleid zette. En zolang de Talibaan de warlords wisten terug te drijven, waren zij nog zo erg niet. Maar zodra iemand zegt: jij bent minder gelovig dan ik, en je bent pas echt gelovig als je baard langer is dan een colablikje, ja, dan is het ernstig.''

Hoe weet je wanneer dat moment aanbreekt? ,,Ja, da's nogal lastig. Maar dat geldt voor alles. Hoe bewaak je het liberalisme? Wanneer verandert liberalisme in egoïsme? Wanneer ontaardt het in minachting voor je medemens? Elke droom kan in een nachtmerrie omslaan en daarop moeten we bedacht zijn.

,,Waanzee is een Nederlands verhaal, het gaat over onze godsdienst maar ook over de islam. Met de Marokkaanse acteurs blijft het hartstikke Nederlands, wat een komisch effect heeft, maar je trekt het thema ook breder, het gaat over alle religies en alle -ismen waarbij iemand gaat bepalen wie er wel of niet bij hoort en waarom.''

Timmers regisseerde al eerder Marokkaanse acteurs, bijvoorbeeld in De beschaving, mijn moeder en in Othello. Hijzelf heeft een moeder uit Indonesië en een Nederlands-hervormde achtergrond, ,,heel keurig en tamelijk vrij''. Inmiddels vindt hij: ,,Wij mensen moeten het toch echt zonder God doen. En als we er een klerezooi van hebben gemaakt zullen we de troep zelf moeten opruimen. Maar ik kan me wel in gelovigen verplaatsen, ik zie dat religie een steun kan zijn. Van de acteurs zijn sommigen gelovig. Het was niet zo simpel om hen in de richting van het protestantisme te krijgen. Ik heb hen uitgelegd dat protestantisme en islam allebei bewegingen zijn die zich tegen instituties verzetten. Je hebt in beide religies niks nodig, behalve de koran of de bijbel. En beide godsdiensten hebben een afkeer van afbeeldingen. De rechtlijnigeid, de eenvoud, het purisme is een gemeenschappelijk punt. Alleen snappen de meeste moslims dat calvinistische schuldgevoel niet zo, dat hebben zij veel minder. En ze hebben nog steeds moeite met het zingen van psalmen. Want die stroken totaal niet met het Marokkaanse gevoel voor ritme.''

`Waanzee' is t/m 7 sept. te zien in het O.T. Theater, Rotterdam. Tournee t/m 3 okt. Inl: 010-4780281 of www.ot-rotterdam.nl.@