Rotterdam, de `misselijke man' van Nederland

De economische malaise slaat hard toe in de Rotterdamse regio. Haven en industrie leveren te weinig geld en werk op. Maar film en poëzie kunnen de Rijnmond redden.

Nederland is economisch de `misselijke man' van Europa, maar welke regio is de `misselijke man' van Nederland? Oost-Groningen? Zuid-Limburg? Het juiste antwoord is Groot-Rijnmond, de trotse bakermat van een wereldhaven, wereldbedrijven als Unilever en wereldfestivals als Poetry International. Want nergens in Nederland zijn zoveel mensen werkloos en gaan zoveel bedrijven failliet als in de regio rond Rotterdam.

De ondergang van de scheepswerf Van der Giessen-de Noord, die deze week werd aangekondigd, lijkt een teken aan de wand. Welnee, zegt J. Klein Molenkamp van de Kamer van Koophandel: ,,Scheepswerven zijn al twintig jaar geen economische motor meer. Deze sluiting is de laatste in een lange reeks.'' Jawel, zegt regionaal econoom F. Boekema van de Universiteit van Tilburg: ,,De sluiting illustreert dat Rotterdam van een economisch trekpaard is veranderd in een achterblijver''.

De economie van Rotterdam behoort tot de nationale mythologie. De stad staat symbool voor de naoorlogse wederopbouw van Nederland door op de puinhopen van de bombardementen de naar eigen zeggen grootste haven van de wereld te bouwen. Nog altijd geldt Rotterdam als een economische pilaar, een scharnierpunt in het streven van Nederland om de mainport te zijn. De miljarden voor de omstreden Betuwelijn zijn geïnvesteerd met dit beeld voor ogen.

Het gaat ook nog altijd redelijk, vindt de Kamer van Koophandel in Rotterdam. ,,Uit de jaarlijkse bedrijvenenquête bleek vorig jaar dat omzet en export van bedrijven in de Rijnmond iets hoger liggen dan het landelijk gemiddelde'', zegt Klein Molenkamp. Over de winstgevendheid en werkgelegenheid zegt dat niet zo veel. ,,Als je daar naar kijkt, loopt Rotterdam al enige jaren wat achter bij het landelijk gemiddelde'', zegt stedelijk econoom E. Braun van de Erasmus Universiteit. Uit recente cijfers blijkt dat het aantal bedrijfsfaillissementen twee keer zo hoog en het werkloosheidspercentage anderhalf zo hoog is als het landelijk gemiddelde.

De kracht van Rotterdam is voor een deel een zwakte geworden. De stad en de regio leunen nog altijd zwaar op transport en industrie, maar met name de metaalsector krijgt op dit moment harde klappen. ,,De recessie pakt hier harder door dan elders. Het lot van Van der Giessen-de Noord geeft ook aan dat het bedrijfsleven hier extreem gevoelig is voor de concurrentie uit lagelonenlanden'', zegt J. Steegmans van het Regionaal Platform Arbeidsmarkt (RBA), die signaleert dat tal van middelgrote bedrijven in de regio inmiddels overwegen de productie te verplaatsen naar Oost-Europa.

Zelfs in tijden van voorspoed leveren de Rotterdamse bedrijven niet zoveel banen op. De petrochemische industrie is bijvoorbeeld erg groot, maar vooral kapitaalsintensief. Door de voortdurende automatisering zijn in de haven tal van arbeidsplaatsen voor laagopgeleiden ingeruild voor een geringer aantal voor hoger opgeleiden. ,,En de regio Rotterdam telt juist veel laagopgeleiden, mede doordat erg veel allochtonen zich hier hebben gevestigd'', zegt Steegmans van het RBA. ,,Op de gespannen arbeidsmarkt zijn veel mensen niet helemaal voldoende gekwalificeerd aan de slag gekomen, maar die gaan er nu als eerste uit.''

Het zijn de problemen van alle grote steden, maar bijvoorbeeld Amsterdam doet het beter dan Rotterdam. ,,Dankzij luchthaven Schiphol, een echt trekpaard'', zegt Klein Molenkamp van de Kamer van Koophandel. Dankzij ook de bloeiende zakelijke en financiële dienstverlening en de investeringen in de digitale infrastructuur, zoals glasvezelnetten. ,,Amsterdam staat bekend als dé ICT-stad op het Europese vasteland. Niet voor niets heeft Cisco zijn Europese hoofdkantoor hier gevestigd'', zegt de econoom Boekema.

De winstgevendheid van de bedrijven in de Rijnmond is in de hoogtijjaren negentig achtergebleven. ,,De toegevoegde waarde van de overslag van zeeschepen op binnenvaartschepen is laag'', zegt Boekema. ,,Meer geld kan worden verdiend door de overslag van de binnenschepen op bijvoorbeeld vrachtwagens. Maar dat gebeurt niet in Rotterdam, maar in bijvoorbeeld Venlo.'' Een bewijs dat Rotterdam voor de rest van Nederland nog veel betekent, zegt collega-econoom Braun: ,,Maar duidelijk is dat de economie in de Rijnmond op meer benen moet gaan lopen''.

Meer Europese industriesteden, zoals Hamburg, Manchester en Lille hebben zo'n gedaanteverwisseling moeten ondergaan en gelden tegenwoordig als hip. De sleutel daarvoor ligt in de handen van de hoger opgeleiden, die Rotterdam binnen de Rijnmond-grenzen wil krijgen. Want zij brengen meer koopkracht en lokken bedrijven met hooggekwalificeerde banen. ,,Afgestudeerden van de Erasmus en hogescholen blijven niet wonen in Rotterdam, dat moet wel gebeuren'', zegt Steegmans. Rotterdam wil meer woningen bouwen voor de beter gesitueerden, die ook getrokken moeten worden met rijk cultureel leven. ,,Uit Amerikaanse onderzoek blijkt dat steden met een hoogwaardig cultuuraanbod hoge inkomensgroepen trekken en het economisch beter doen'', zegt Braun.

Het culturele leven in Rotterdam bloeit. Het Rotterdams filmfestival is een van de drukst bezochte evementen van Nederland. Het poëziefestival Poetry International kent wereldwijd zijn weerga niet, terwijl Rotterdam de hele zomer het toneel is van carnaval en muziek. Dat biedt kansen voor een prominente rol in de snel groeiende vermaakseconomie, die juist laag opgeleiden werk kan bieden. ,,Het imago is helaas nog niet dat van cultuur- en festivalstad. Voor de oorlog stond Rotterdam bekend om een rijk cultureel leven, maar dat is ook vernietigd'', zegt Braun. ,,In zekere zin is Rotterdam nog altijd bezig met de wederopbouw.''