Fascistoïde agitator

In zekere zin kon hij zich meten met een Marx, een Lenin, een Stalin. De gisteren na een ochtendwandeling op 82-jarige leeftijd aan een hartaanval bezweken Pierre Poujade heeft het woordenboek op internationale schaal immers verrijkt met een aan zijn naam ontleend begrip. Poujadisme staat voor kleinburgerlijk conservatisme, antiparlementarisme, populisme, amateurisme in de politiek, opstand der middenstand, xenofobie en nauwelijks verholen antisemitisme. Binnen de Nederlandse verhoudingen werd boer Koekoek wel aangeduid als een poujadist.

Een ideologie als het marxisme is het poujadisme nooit geweest. Het ontbreken van een theoretische grondslag was een wezenskenmerk van het verschijnsel. Het is eerst en vooral een `gevoel' – toenemende onvrede van de kleine man in combinatie met een kortstondige organisatie van het protest. Om die reden hebben Franse media de `tribuun' Pim Fortuyn ook wel een poujadist genoemd.

Ofschoon Poujade dertig jaar aan het hoofd stond van zijn `beweging', de UDCA (vereniging van winkeliers en ambachtslieden), was de periode die zijn naam muntte van korte duur. Pierre Poujade kreeg plotseling landelijke bekendheid, toen hij in 1953 als eigenaar van een bescheiden (kantoor)boekhandel in zijn geboorteplaats Saint-Céré in Midden-Frankrijk in opstand kwam tegen een fiscale controle. Hij groeide in korte tijd uit tot `Robin Hood van de belastingen', die zich uit naam van de kleine man verzette tegen de ,,bloedzuigersstaat'' die in zijn ogen in de greep was van ,,hoge heren'' en ,,statenlozen''.

De chaos van de `Vierde Republiek' was bepalend voor Poujades succes. Het Franse politieke stelsel droeg nog een parlementair karakter, in plaats van het huidige presidentiële. Eindeloze schermutselingen tussen de talrijke parlementsfracties en hun afscheidingsbewegingen zorgden voor elkaar in hoog tempo opvolgende regeringswisselingen. De Grondwet van 1958, die de nog altijd voortdurende `Vijfde Republiek' inluidde en speciaal was toegesneden op de grondlegger ervan, president Charles de Gaulle, maakte een eind aan de politieke onrust.

En aan de triomftocht van Pierre Poujade. In 1956 maakte hij onder het roemruchte motto `Weg met wie er nu zitten' een grootse entrée in de Assemblée met 52 zetels (11,6 procent van de stemmen). Maar in 1958 bemachtigde hij geen enkele zetel. Onder zijn fractieleden bevond zich de latere en nog altijd actieve extreem-rechtse leider Jean-Marie Le Pen. Beide heren raakten al snel gebrouilleerd, maar het weerhield Le Pen er niet van zijn vroegere leidsman in een reactie op diens overlijden te gedenken als een ,,voorbeeldfiguur voor de strijd van de middenklasse tegen de bureaucratie''.

De spreekwoordelijke volksmenner Poujade steunde later de linkse president François Mitterrand en was lange tijd lid van de Sociaal-economische Raad. De afgelopen twintig jaar zette hij zich in voor de topinamboer, de alcoholhoudende aardpeer, als bron voor alternatieve brandstof.