De kleren van de dood

Bosnië is het land van de etnische zuivering, de oorlogstrauma's en de massagraven. 27.731 vermisten worden nog gezocht, zegt Amor Mašovic, voorzitter van de Bosnische commissie voor vermisten. ,,Ik zoek al tien jaar naar lijken.''

Hoe dat zoeken, en vinden, en identificeren van de botten in zijn werk gaat toont de Franse documentaire Beloften van de verscheurde aarde. We zien Amor Mašovic door het kreupelhout lopen, met een dorpeling die weet waar in 1992 de bus met moslims stopte, en waar ze werden geëxecuteerd. Dorre bladeren worden opzijgeveegd, er wordt gegraven, hier, een ruggewervel. Er wordt een geel vlaggetje bij gezet. Mannen met laarzen en witte pakken en schepjes. Een rijbewijs. Een bot van een hand, en dan meer, een schedel, steeds meer botten, ze gaan in zakken, uiteindelijk lopen 's avonds de witte pakken met zes, zeven reusachtige zakken vol weg van wéér een executieplaats.

Antropologe Eva Klonovski probeert de lijken te identificeren, ze heeft in Tuzla een pakhuis vol witte zakken, meer dan we kunnen bergen, zegt ze. Ze spreidt kleren op de grond uit, sokken, broeken, hemden, ze worden gefotografeerd vanaf een keukentrapje, voor een groot dik fotoboek, een catalogus van de dood: aan die kleren herkennen familieleden hun vermisten.

Klonovski gaat de dorpen in, praat met oude vrouwen die hun kinderen kwijt zijn, wat droegen ze, waar zijn ze het laatst gezien? Ze doet dat met haar collega Jasna Kilavci, zelf één van de slechts drie overlevenden van een kamp met 65 moslimvrouwen en -kinderen. Zij is dit werk ooit begonnen om haar eigen kinderen te vinden. ,,Als ik de film van mijn leven terugdraai, voel ik me slecht omdat ik heb overleefd. Ik was liever verdwenen, met mijn kinderen. Ik begrijp het niet. Welke zonde heb ik begaan dat ik zo word gestraft?''

Klonovski sorteert in haar centrum in Tuzla de botten, legt ribben op een rij, neemt DNA, dit hier was een paartje, ze zijn in elkaars armen gestorven, de botten liggen helemaal door elkaar. Ze wordt het werk niet moe: ,,Dit zijn levende mensen. Ik weet: ze zijn dood, het zijn botten, maar zo behandel ik ze niet. Ik zeg ze ook goedemorgen als ik kom, en als ik 's avonds wegga, zeg ik: goedenavond, tot morgen.''

Vergezicht: Beloften van de verscheurde aarde, RVU, Ned.3, 22.50-23.45u.