Stravinsky's terloopse tragiek in Zeeuws fort

In Stravinsky's L'Histoire du soldat begint de verteller: ,,Entre Denges et Denezy, un soldat qui rentre au pays.'' Denges en Denezy zijn in het origineel van Charles Ramuz imaginaire plaatsnamen. Leve de concrete Nederlandse vertaling van Martinus Nijhoff: ,,Op den straatweg tussen Sas en Sluis,/ een soldaat op weg naar zijn huis.''

Dankzij die Zeeuwse plaatsnamen wordt L'Histoire du soldat, Stravinsky's kleinschalige versie van het Faust-thema, nu uitgevoerd tijdens het gisteren begonnen Nazomer Festival, dat voorstellingen brengt op een aantal locaties in het Zeeuwse landschap. Hoewel Sas van Gent en Sluis in Zeeuws-Vlaanderen liggen, speelt L'Histoire du soldat zich af aan de noordoever van de Westerschelde, op de binnenplaats van Fort Ellewoutsdijk. Maar lopend over de dijk naar het fort, ligt Zeeuws Vlaanderen met zijn bomenrijen en oplichtende industrieën vol in het zicht.

Al is er een vertaalprijs vernoemd naar Nijhoff, er valt nogal wat aan te merken op die beginregels. Die hebben overbodige woorden en een verkeerde cadans. ,,Op de weg van Sas naar Sluis, een soldaat op weg naar huis'' is beter vanwege het militaire marsritme èn de verbinding met Stravinsky's typerende ostinato. Stravinsky's droge muziekjes, quasi-volks en met een lichte lyriek, worden in het fort onder een afdakje gespeeld door zeven leden van het Donskoy Ensemble, gekleed als soldaten.

Die opgeschoonde versie van de beginregels wordt gelukkig ook gebruikt voor de voorstelling in Ellewoutsdijk Bijzonder aan de vertaling van Nijhoff is natuurlijk wel dat die twee plaatsnamen suggereert, terwijl het woord `sas' hetzelfde betekent als `sluis'. Die allitererende woordspeling blijkt later een sleutel voor het begrijpen van de voorstelling.

L'Histoire du soldat is muziektheater maar geen opera, er zijn geen zangrollen. En ondanks het ontstaan aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, is er geen directe verbinding met de onmenselijke slachting onder de volkeren. De Vlaamse actrice Els Dottermans vertelt het verhaal van de soldaat (een ontwapenend naïeve rol van Erik Whien) die bij de duivel (een laconiek-strenge Genio de Groot) zijn viool inruilt voor rijkdom. Ook als hij op aansporing van de vertelster zijn fortuin weer vrijwillig inlevert om zijn viool, zijn ziel, terug te krijgen, rest hem geen blijvend geluk. Er valt nog wel een prinses (de danseres Didi Heus) plots met een heel podium de scène binnen. Er ontstaat een uitvoerige dansduet, maar het sprookjeshuwelijk tussen prinses en soldaat mislukt. De duivel heeft de soldaat voor eeuwig in zijn greep en voert hem definitief weg.

Dottermans beheerst met haar breeduit geacteerde sympathieke vertelkunst het eerste deel. Daarna nemen soldaat, duivel en prinses de voorstelling over, tot het allemaal misgaat en de vertelster teleurgesteld het laatste woord moet nemen om het publiek uitleg te verschaffen en te vermanen.

Het bijzondere van dit onnadrukkelijke, maar daarom zo indringende prachtvoorstellinkje is de terloopse tragiek, de subtiele defaitistische sfeer, de gelaten presentatie van de moraal, dat je niet meer moet willen hebben dan je hebt. Er is immers geen weg terug van Sluis naar Sas. Ze vallen samen in fort Ellewoutsdijk, tijdens de Zeeuwse Nazomer de gevangenis van de duivel.

Voorstelling: L'Histoire du soldat van Stravinsky door Donskoy Ensemble o.l.v. Jussi Jaatinen. Gezien: 26/8 Fort Ellewoutsdijk. Herh.: t/m 30/8; 2 t/m 6/9. Inl. www.nazomerfestival.nl of 0900-3300 033