Notities na de hitte

Als een half millennium geleden een vrouw van hekserij werd verdacht, kwam de raad van deskundigen bijeen. Bij twijfel werd de wetenschappelijke proef genomen. Ze werd in het water gegooid. Bleef ze drijven, dan was ze een heks die moest worden verbrand; verdronk ze, dan was alles in orde. Dit alles onder bijval van het volk dat zijn deskundigen vertrouwde. Zo deskundig en bijgelovig zijn we niet meer.

Toch moest ik onlangs denken aan de heksenproef. Drie weken geleden heb ik op deze plaats een column geschreven, `Notities in de hitte'. Daarin heb ik mij laten ontvallen niet op eigen gezag dat toeneming van het CO2-gehalte in de dampkring zou bijdragen tot het `broeikaseffect', de verwarming waardoor de gletsjers smelten, de top van de Matterhorn verbrokkelt en de zeespiegel stijgt. Kennelijk had ik de tegenpartij niet geraadpleegd. Als me daarna iets is duidelijk geworden, dan is het dat ik van deze materie geen verstand heb, en ernstiger, me als onnozele gemengd heb in een debat dat met verbittering wordt gevoerd, omdat geen van de partijen erin slaagt het bewijs te leveren waardoor de tegenstander tot zwijgen wordt gebracht. Van beide kanten ben ik ruimschoots van overtuigende argumenten voorzien. Daarvoor: dank.

Intussen werd in Nederland een ander wetenschappelijk debat gevoerd, over de vraag of het verstandig was het peil van het oppervlaktewater (gezakt door de droogte) weer te verhogen door binnenlaten van brak water. Liet men de zaak op zijn beloop, dan dreigde inklinking van de bodem, vochtverlies van dijken, en paalrot. Werd het brak water binnengelaten dan werd aan de glastuinbouw, boomkwekerijen en natuurgebieden onherstelbare schade toegebracht. De leek (ik) moet op grond van een onbeslist wetenschappelijk debat kiezen tussen twee voorstellingen die zijn verbeeldingskracht hem leveren. Zo gaat het bij leken. Instortende gebouwen (paalrot) en verdrogende dijken, of troosteloze kwekerijen en landschappen. Twee onverdachte partijen verschillen radicaal van mening.

Dan is er, bij gebrek aan wetenschappelijke overtuigingskracht, geen keuze. Er zit voor de in dit opzicht onwetende massa, niets anders op dan zich aan de deskundigheid uit te leveren. Bij je huisarts doe je, in het geloof dat ze in overeenstemming met haar beroepsethiek handelt, niet anders. Of je `haalt een second opinion', misschien in de hoop dat die meer met je verlangen overeenstemt. Terwijl u dit leest wordt uit het IJsselmeer uit alle macht zoet water aangevoerd om mogelijke schade door brak water te voorkomen.

Zijn er bij scherpe wetenschappelijke tegenstellingen grote economische belangen in het spel, dan kan bij het lekenpubliek gemakkelijk een politiek wantrouwen ontstaan. Toen de eerste aanwijzingen over de schadelijkheid van de sigaret verschenen, antwoordde de industrie met ongelofelijk gezonde filters en leuzen als More doctors smoke Camel than any other cigaret. Tijdelijke geruststelling. Intussen mag in de bakermat van de sigaret, zelfs in café's, niet meer gerookt worden. This is a smokefree environment. Buiten trekt een eindeloze rij CO2-blazende voertuigen voorbij. Daarmee zeg ik natuurlijk niet dat zo het klimaat wordt veranderd, noch dat door het verbod op het verbranden van tabak wordt voorkomen dat de zeespiegel verder zal stijgen. Wij leken verlaten ons op de wetenschapsbijlage in de krant. Verder weet ik alleen dat in de tabaksrookvrije ruimte het aroma van de overal doordringende uitlaatgassen beter tot zijn recht komt.

Over de merites van het Protocol van Kyoto tot beperking van de CO2-uitstoot, woedt een mondiale wetenschapsoorlog. Als leek kreeg ik het gevoel, en meer niet, dat klimaatverandering en het onbeperkt opstoken van fossiele brandstoffen iets met elkaar te maken zou kunnen hebben. Zeer juist, werd me van onverdachte zijde goedkeurend toegevoegd. Toen kwam ik iemand van andere onverdachte zijde tegen. Hij keek me meewarig aan. `Je bent het slachtoffer van bijgeloof. Je moet Hans Labohm en ir. Simon Roozendaal lezen.' Heb ik gedaan. Een slok brak water tegen de droogte, een slok zoet water tegen de dorst. Denk niet dat ik me er met een Jantje van Leiden vanaf wil maken. Ik probeer me door de rede te laten overtuigen. Ik twijfel niet aan de goede trouw van de wetenschap; ik wantrouw de politiek.

Want veel wetenschappelijk onderzoek dient, of is juist niet in overeenstemming met de grootste zakelijke, politieke of godsdienstige belangen, en soms met alle drie. Als zo'n groot belang het algemeen welzijn raakt, weet een groot publiek uit ervaring dat het op zijn hoede moet zijn. Soms bleek dat achteraf niet nodig, zoals in het geval van de Brent Spar, het booreiland van Shell, dat in de Atlantische Oceaan tot zinken zou worden gebracht. De milieuorganisaties kwamen in opstand tegen deze behandeling van de `chemische tijdbom'; de publieke opinie raakte gemobiliseerd. Shell nodigde de tegenstanders uit met betere plannen te komen. Tenslotte bleek dumpen toch het beste. De milieubeweging had de gevaren overdreven, Greene Peace maakte excuses. De strijd om de Brent Spar heeft zeker vier jaar, van 1994 tot 1998 geduurd.

Iedere volgende industrialisatie dwingt tot een keuze. Als de president van de Verenigde Staten verklaart dat het omhakken van bomen niet alleen de houtindustrie ten goede komt, maar ook goed tegen bosbranden is, kunnen we zonder wetenschappelijk bewijs vermoeden hij niet in de eerste plaats voor de brandbestrijding ijvert. Als de aandrang om de olievelden in Alaska in exploitatie te nemen steeds groter wordt, en daarbij wordt verzekerd dat de wildstand daar geen schade van zal lijden, gebeurt dit op een toon alsof de beren reikhalzend naar de eerste boortoren uitzien. Juist deze week heeft een commissie uit het Huis van Afgevaardigden een rapport gepubliceerd waarin de regering van het `manipuleren van de wetenschap' wordt beschuldigd. Daar zijn dan ook godsdienstige krachten aan het werk. Zoals bekend, is onomstotelijk bewezen dat onthouding het beste middel tegen ongewenste kinderen en ziekten is. Dit wordt nu, in het nieuwe programma tot bestrijding van aids de volken van Afrika voorgehouden.

Wat heeft dit met klimaatverandering en CO2 te maken? Wetenschappelijk niets, in politiek opzicht heel veel. De discussie over CO2 en het broeikaseffect speelt zich af in een sfeer die politiek beladen is. Het lekenpubliek wil het liefst één onbetwijfelbare conclusie. Dat is in dit geval niet mogelijk. Dan wil het weten, welke politieke, zakelijke, godsdienstige affiniteiten de discussianten hebben, zoals bij commissarissen van grote bedrijven en volksvertegenwoordigers. De wetenschap wordt geloofwaardiger als ze zelfs niet de schijn wekt dat ze zich laat politiseren.