De klikspaan is opeens een held

De klokkenluider heet geen klikspaan meer, maar wordt op een voetstuk geplaatst. De bouwfraude, Ahold, Worldcom. De commissie Tabaksblat wil ook een Nederlandse regeling om de `drek naar boven te halen'.

Honderd jaar geleden heetten zij muckrakers. Zij waren schrijvers, of journalisten. Zij haalden de drek naar boven. Uit het bedrijfsleven. Uit de politiek. Nu heten zij klokkenluiders. Whistleblowers. Een naam die geen aanstoot geeft. Nu zijn het geen buitenstaanders, maar mensen die de onderneming juist van binnenuit kennen.

Ad Bos vond de vuilniszakken aan zijn voordeur geknoopt. Drie ordners met de schaduwboekhouding van bouwbedrijf Koop Tjuchem, waar hij directeur was geweest. Na jaren soebatten met justitie over de voorwaarden bij het overleggen van de bewijzen zette een tv-uitzending van Zembla de zaak op scherp. De bouwfraude.

`BOEKHOUDSCHANDALEN bij AHOLD n.v.' zette een anonieme `zeer bezorgde betrokkene' boven een brief van twee kantjes die hij/zij aan meerdere journalisten richtte, waaronder een redacteur van deze krant. De brief kwam op vrijdag 21 februari 2003 binnen, de maandag daarop maandag onthulde Ahold zijn boekhoudaffaire.

Cynthia Cooper nam in maart 2002 al haar persoonlijke bezittingen uit haar kantoortje mee naar huis. Zij vreesde voor haar baan. Een collega had haar verteld over een rare overboeking van 400 miljoen dollar bij haar werkgever, telefoonbedrijf Worldcom. Cooper was hoofd van de interne accountantsdienst. Het bleek een boekhoudfraude van 9 miljard dollar. Haar bazen vlogen de laan uit.

Opeens is een klokkenluider geen achterbakse klikspaan die de vuile was buiten hangt, maar een onmisbare schakel in het vertrouwensherstel van het bedrijfsleven. Voor Time is klokkenluiden bijna een vorm van vaderlandsliefde.

Maar de praktijk is ruw. De potentiële klokkenluider zit altijd klem. Tussen loyaliteit aan zijn baas en aan zichzelf. Tussen de reputatieschade voor zijn werkgever en het maatschappelijk belang. Tussen zijn eigen baan en ontslag op staande voet.

De nieuwe commissarissen van Worldcom die de fraude onderzochten ontdekten dat tientallen gewone medewerkers aanvoelden dat er iets loos was. Zij zwegen. Uit angst. Een woeste manager tegen een medewerker die een verdachte overboeking weigerde te doen: als je dat bedrag niet overmaakt kom ik naar je toe en doe ik het zelf.

De Amerikaanse Sarbanes-Oxley-wet, die een jaar geleden is aangenomen om behoorlijk ondernemingsbestuur af te dwingen, eist dat beursgenoteerde bedrijven tipgevers en klagers serieus nemen: zij hebben recht op bescherming tegen represailles.

Ook in Nederland is een klokkenluidersregeling in een stroomversnelling gekomen. Vakorganisatie FNV opende in april 2000 drie dagen lang een telefoonnummer. Resultaat: 119 klokkenluiders, waarvan 11 procent fraude of valsheid in geschrifte meldde.

In 2001 liet het ministerie van Sociale Zaken onderzoek doen naar een regeling voor klokkenluiders. Het rapport leverde in 2002 genoeg munitie voor een adviesaanvraag bij de Stichting van de Arbeid, het overlegforum van werkgevers en werknemers. Die kwam twee maanden geleden met een voorstel: zelfregulering, waarbij de keuze openstaat tussen melding aan bij een (directe) leidinggevende of bij een vertrouwenspersoon. Minister De Geus van Sociale Zaken steunt de aanpak van de werkgevers en werknemersorganisaties.

Maar vrijwilligheid en zelfregulering gaan de commissie Tabaksblat voor goed ondernemingsbestuur én GroenLinks niet ver genoeg. Kamerlid Ineke van Gent van GroenLinks kwam vorige maand met een wetsontwerp om de positie van klokkenluiders wettelijk te regelen: zorgvuldigheid, ontslagbescherming, toetsing door de rechter. De Stichting van de Arbeid ziet een regeling voor klokkenluiders als een vorm van maatschappelijk verantwoord ondernemen, GroenLinks kiest een grondrecht als uitgangspunt: vrijheid van meningsuiting.

De commissie Tabaksblat volgt de Amerikaanse wetgeving en kiest voor het eigen belang van het bedrijfsleven (vertrouwensherstel) en adequaat toezicht door commissarissen op de managers.

De commissie wil een klachtenregeling voor klokkenluiders over de financiële verslaggeving en interne risico- en controlesystemen. Informanten moeten ,,zonder gevaar voor hun rechtspositie'' klachten daarover én over bestuursleden kunnen rapporteren aan de president-commissaris.

Dat is een tamelijk naïeve aanpak, vindt Sylvie Bleker, die een eigen adviesbureau had op het gebied van integriteitsonderwerpen en sinds kort voor Ernst & Young Integrity Services & Investigations werkt. De voorzitter van de raad van commissarissen is fysiek en emotioneel voor gewone werknemers onbereikbaar. ,,Mensen durven daar niet heen. Wij hebben nog steeds ondernemingen waar goden aan de top staan. Het is niet alleen tijd voor een new corporate governance, maar we zijn ook toe aan new corporate governors.''

Zij adviseert een regeling met een benaderbare vertrouwenspersoon, anonimiteit, gegevensbescherming buiten de onderneming en verslaggeving aan de klokkenluider over het onderzoek naar aanleiding van zijn klacht.

Het manco van voorstellen à la Tabaksblat is volgens haar de veronderstelling dat topmanagers altijd openstaan voor gerapporteerde misstanden. ,,Toen Enron een nieuwe topman kreeg was de secretaresse van zijn voorganger blij dat zij hem het hele fraudeverhaal kon vertellen. Zij werd genadeloos afgemaakt.''

Dit is het tweede deel van een serie. De eerste aflevering verscheen in de krant van 23 augustus.

    • Menno Tamminga