Braziliaanse busgijzeling zonder sensatie verslagen

Wat heeft SBS6 toch huisgehouden in ons beeldgeheugen. Dat je tijdens een documentaire als Ônibus 174 voortdurend associaties met programma's als Explosief of Cops moet onderdrukken. De korrelige beelden van een verkeerscamera, het gewiebel van op de schouder meegedragen video's, en natuurlijk de zwarte gewapende crimineel omringd door zwaarbewapende politieagenten - vaste ingrediënten voor de misdaadporno. Maar José Padilha probeert met Ônibus 174, uitgebracht in het kader van Docuzone, niet onze sensatiezucht te prikkelen. Hij probeert iets te verklaren en dat lukt hem ook.

Februari 2001 overvalt een verslaafde sloeber een stadsbus in Rio de Janeiro. Het loopt wat uit de hand en voor hij het weet, heeft hij de passagiers gegijzeld en staat de bus, met almaar wuivende ruitenwissers, urenlang op de hoek van een straat. Politiemacht eromheen, pers, publiek. Het is de stof waar speelfilms van worden gemaakt. Dog Day Afternoon. En Padilha houdt ons als een speelfilmregisseur twee uur lang in de ban van de sloeber Sandro.

Padilha heeft de beschikking gekregen over 25 uur filmmateriaal die verschillende media hadden opgenomen tijdens de vijf uur durende gijzeling. Plus beeldmateriaal over het zwerversleven van Sandro. Hij liet een detective documenten verzamelen over Sandro's leven. Hij interviewde betrokken politiemensen, vrienden en kennissen van Sandro, heftige criminelen en meelevende sociaal-werkers, Sandro's familie, zijn gijzelaars. Padilha presenteert al die verschillende vormen even zelfverzekerd. Een traag over Rio vliegende camera verbindt de elementen.

En Padilha heeft er wat mee te zeggen. Niet dat Sandro slachtoffer is van de samenleving - zo eendimensionaal is de film niet. Maar wel dat het geen toeval is dat deze man in deze bus is terechtgekomen en dat hij zich gedraagt zoals hij doet. Sandro blijkt tijdens de gijzeling eenzelfde gevoel voor dramatiek te ontwikkelen als Al Pacino in Dog Day Afternoon. Hij speelt met de politie, gooit het op een akkoordje met zijn gijzelaars en verliest als hij denkt dat hij gewonnen heeft.

Padilha is geslaagd als journalist, door met zijn precieze en omvattende reconstructie een incident een betekenis te geven die een ruim twee uur durende documentaire rechtvaardigt. Hij laat en passant zien hoe en waarom de politie zo'n beetje alles verkeerd deed.

Hij is ook als filmer geslaagd. Zijn montage van de scènes rond de bus is puur drama, een beetje manipulerend, maar uiterst effectief.

Het is een zegen dat de politie alles verkeerd deed, want zo kon de filmende pers echt élk belangrijk moment vastleggen, tot de verrassende ontknoping toe. Dat het verhaal eindigt op een moddervlakte met schots en scheef geplaatste kruisen is bijna ongeloofwaardig, zo goed illustreert dat beeld de kern van zijn film. Maar ja, in Brazilië is het incident met stadsbus 174 even beroemd als de vluchtpoging van O.J. Simpson in Amerika. Met een fake-documentaire was Padilha hier echt niet weggekomen.

Zo blijft er maar één ding over dat echt niet deugt in Ônibus 174 en dat is de socioloog die een flink partijtje duidt. Hij deugt niet in zijn verhouding tot de rest van de geïnterviewden: hij is de enige die persoonlijk niets met de gijzeling of met Sandro zelf te maken heeft gehad. En het is onzinnig dat Padilha via een socioloog zijn boodschap poogt te verbreden. De diepte van dit incident is heus breed genoeg.

Ônibus 174. Regie: José Padilha. In 10 bioscopen (Docuzone).