`Amsterdam wordt verzameling enclaves'

Middelbare scholen kunnen weinig doen om de etnische segregatie tegen te gaan. De aantrekkingskracht van de eigen groep is te sterk, zegt Montessori-voorzitter Pieter Hettema. ,,We kunnen niemand dwingen, wel verleiden.''

Taboe is het niet meer. Pieter Hettema, directievoorzitter van de Montessori Scholengemeenschap Amsterdam (MSA): ,,We hebben het Montessori Lyceum in Zuid en het Amstellyceum in Oost. Beide bieden vmbo tot vwo aan, maar de eerste school is hartstikke wit en de tweede school is zwart. Middelbare scholen zijn voor hun leerlingenpopulatie niet gebonden aan een buurt, zoals basisscholen. Leerlingen komen overal vandaan, ze nemen de tram. We zouden dus twee gemengde scholen kunnen hebben. Maar dat mengen gebeurt eenvoudig niet.''

Wat leraren en beleidsmakers al jaren zagen aankomen in Amsterdam is een voldongen feit, zo blijkt uit een vandaag gepresenteerd onderzoek. Niet alleen de 201 basisscholen zijn etnisch gescheiden, maar ook veel middelbare scholen. Van de zestig middelbareschoolvestigingen is, volgens onderzoekers van het SCO Kohnstamm Instituut, een aantal ,,zeer wit'', een aantal ,,zeer zwart'' en de rest ,,alles wat daar tussenin zit''. Van de 201 basisscholen zijn er nog maar veertig zwart-wit gemengd.

Eén oorzaak voor de segregatie op middelbare scholen zijn de leerprestaties – de havo's, vwo's en gymnasia worden in Amsterdam vooral bevolkt door witte kinderen en de vmbo's (voorheen mavo en lbo) door allochtone kinderen. Dat die vmbo's nog gemengd worden is volgens de onderzoekers al ,,een gepasseerd station''. Ze spraken met tachtig schoolleiders en beleidsmakers. Tweede oorzaak zijn sociale keuzes: er bestaan witte scholengemeenschappen, waar ook het vmbo wit is, en zwarte scholengemeenschappen waar ook het vwo zwart is – zoals respectievelijk het Montessori Lyceum en het Amstellyceum. ,,Over mogelijkheden om het proces te keren is men nogal sceptisch'', schrijven de onderzoekers.

Waarom heeft u één witte school en één zwarte in plaats van een gemengd vwo en een gemengd vmbo?

,,De segregatie begint al op de basisschool. Veel woonwijken zijn eenzijdig samengesteld omdat leden van etnische groepen vaak het liefst bij elkaar wonen. Kinderen van die basisscholen stromen door naar een beperkt aantal middelbare scholen – waar hun vrienden ook heengaan.''

Ook in gemengde buurten zijn de basisscholen gesegregeerd, ofwel: de witte ouder stuurt zijn kinderen naar een andere school dan zijn zwarte buurman. Dat geldt kennelijk ook voor middelbare scholen, terwijl zij leerlingen trekken uit allerlei wijken.

,,Ja. Leerlingen gaan het liefst om met leeftijdgenoten die dezelfde dingen leuk vinden als zij. Ze zoeken herkenbaarheid. Dat doe je zelf toch ook? Dat geldt voor elke groep. Je moet wel onderscheid maken tussen verschillende soorten zwarte scholen. Je hebt scholen zoals ons Montessori College Oost, dat 1.100 leerlingen telt met 60 nationaliteiten, en je hebt monoculturele scholen waar de Turkse of Marokkaanse groep domineert, zoals ons Amstellyceum. Die tweede soort scholen is veel problematischer. Daar is niet Nederlands, maar Turks of Marokkaans de voertaal op het schoolplein. Wethouders en Kamerleden kunnen wel zeggen dat iedereen Nederlands moet spreken, maar dat gebeurt gewoon niet als kinderen thuis en op school alleen hun eigen groep tegenkomen. Zo'n monocultuur is voor de minderheid op een school en voor de leraren bepaald niet leuk. Terwijl een school met 60 nationaliteiten wel leuk is, omdat de voertaal Nederlands is en niemand een meerderheid heeft. Daar leren de kinderen over de grenzen van hun cultuur heenkijken. Dat er zwarte en witte scholen zijn is niet zozeer het gevaar voor Amsterdam, wél dat er monoculturele scholen zijn ontstaan. Zo wordt de Amsterdamse samenleving een optelsom van enclaves. Die kinderen denken dat de hele samenleving eruit ziet als hun wijk en school – dat de Marokkaanse taal en cultuur heerst of de Turkse. Maar dat is natuurlijk niet zo.''

Belemmert de concentratie van één etnische groep op een school ook hun leerprestaties? Het kan toch niet waar zijn dat allochtonen alleen naar het vmbo kunnen?

,,Vroeger was het Barleausgymnasium voor arbeiderskinderen ook te hoogdrempelig. De situatie is nu vergelijkbaar maar complexer. Arbeiderskinderen spraken tenminste Nederlands en hadden in grote lijnen dezelfde cultuur als elitekinderen. Allochtone kinderen hebben twee handicaps: de taal en de andere opvoeding. Om te leren rekenen moet je in het Nederlands onderwijs de taal goed beheersen, omdat elke som verpakt is in de beschrijving van een situatie. Dat is ingevoerd om sommen interessanter te maken. Ten tweede is het thuis heel hiërarchisch, terwijl wij in het onderwijs tegenwoordig overleggen met leerlingen. Het is haast een democratie. Leerlingen en leraren zijn bijna gelijkwaardig. Dat is verwarrend als je hiërarchie gewend bent.''

Wat kunt ú doen om die populaties beter te mengen?

,,Niet veel. We kunnen niemand dwingen, wel verleiden. We organiseren allerlei muziek- en danslessen, die op onze gemengde school door alle nationaliteiten worden gewaardeerd. We moeten ook betere voorlichting geven aan ouders. Ik zag laatst een groep ouders in een moskee, op de televisie, die zich lieten voorlichten door de imam. Dat is een groep ouders die wij nooit bereiken, maar dat moet wel. Want de voorlichting die zij krijgen is gebaseerd op oppervlakkige waarnemingen. Het is: `díe school is goed' en `die school is slecht', maar op grond waarvan is onduidelijk.''

Gaat u dan tegen hen zeggen: stuur uw kind alstublieft naar ons witte lyceum in Zuid?

,,Nee, dat niet direct. Het Lyceum staat wel open voor ze hoor, maar ze melden zich nooit aan. Ze voelen zich aangetrokken door scholen waar hun eigen groep heen gaat.''

Zit het Lyceum echt te wachten op een plotse instroom van 20 procent allochtone leerlingen?

,,De school staat er voor open. Maar het gebeurt niet.''

Vindt u dat de kinderen van witte Amsterdamse ouders ook recht hebben op hun eigen enclave, bijvoorbeeld op dat Lyceum?

,,Ja, iedereen heeft er recht op. Maar als we de allochtonen bekritiseren omdat zij bij hun eigen groep blijven hangen, dan moeten we dat van de witte kinderen ook zeggen.''