Op de eerste plaats

Is er ooit een verschil geweest tussen katholieken en protestanten in het gebruik van voorzetsels? Dat vroeg ik een paar weken geleden in deze rubriek, toen daarin ter sprake kwam dat sommige mensen menen dat alleen katholieken op vakantie zeggen. Dat leek mij een fabeltje, maar tientallen lezers waren het met mij oneens en allemaal kwamen ze met een vergelijkbare kwestie: op versus in de eerste plaats.

Zo schreef iemand uit Wassenaar: ,,Op de eerste plaats is wel degelijk een katholieke uitdrukking. In het oorspronkelijk katholieke dorp Wassenaar hoor ik het overwegend uit katholieke mond komen. Zelf zeg ik als protestant altijd in de eerste plaats.''

En iemand anders schreef: ,,Van mijn vader (1868-1956) leerde ik al dat in de eerste plaats een protestantse uitdrukking is, want alleen een roomse zou op de eerste plaats zeggen. Let er maar eens op!''

Dit geloofsgebonden gebruik van voorzetsels deed zich niet alleen voor in de spreektaal. Ook in de schrijftaal koos men soms bewust voor in of op, zo bleek uit een reactie van een lezer uit Veldhoven. ,,In de jaren vijftig werd in ambtelijke kringen in Den Haag hardnekkig beweerd dat katholieken zouden zeggen op de eerste plaats en niet-katholieken in de eerste plaats. Bij goed opletten blijkt dit inderdaad te kloppen. Een secretaresse van het ministerie van Economische Zaken deelde mij indertijd mee dat het bij dit ministerie een standing rule was dat bij opvolging van een katholieke door een niet-katholieke minister (of omgekeerd) in alle ambtelijke correspondentie het voorzetsel in deze uitdrukking werd aangepast.''

Er was zelfs een lezer die een historische verklaring voor dit verschijnsel meende te hebben. ,,Mijn grootvader (geboren in 1877 en schrijver van het Volksschoolboek der Nederlandsche Taal uit 1930) vertelde mij dat in de eerste plaats vroeger algemeen gangbaar was, maar dat dit veranderde nadat een Brabantse priester een catechismus had gepubliceerd waarin hij (waarschijnlijk ten antwoord op de vraag `waartoe zijn wij op aarde?') het antwoord gaf `op de eerste plaats om...' Via de RK leerlingen zou dit gebruik in het Nederlands zijn doorgedrongen.''

Bij nader onderzoek blijkt er al het nodige over deze kwestie te zijn geschreven. Het tijdschrift Onze Taal vatte de discussie in 1955 als volgt samen: ,,Ongeveer twintig jaar geleden schreef Van Ginneken, dat de Katholieken tot op waren gekomen, omdat de Mechelse katechismus de uitdrukking op de eerste plaats gebruikte. De katechismus wordt van jongsaf goed uit het hoofd geleerd, zodat de uitdrukking bleef hangen. De Statenbijbel gebruikt in, zodat Protestanten daaraan gewend waren. Deze verklaring bevredigde iedereen, totdat Gerlach Royen op de gedachte kwam eens in die Mechelse katechismus te kijken. Hij las vele drukken, maar vond nergens op de eerste plaats. Zonder enige uitzondering stond overal `ten eerste', `ten tweede' enz.! Weg was de mooie verklaring.''

Later heeft iemand nog weleens geopperd dat protestanten in de eerste plaats zeggen doordat zij ,,in de kerk in hun banken'' zitten, terwijl katholieken ,,na het knielen op hun plaatsen'' terugkeren, maar dat slaat natuurlijk nergens op.

Beide vormen zijn overigens even correct, en uit oude woordenboeken blijkt dat men de ene variant inderdaad als protestants en de andere als katholiek beschouwde. Een echt overtuigende verklaring voor dit geloofsgebonden voorzetselgebruik heeft men nooit gevonden. Vooralsnog houdt men het op het volgende: ,,Op de eerste plaats is ouder dan in de eerste plaats, dat in het zuiden een gebruikelijk gallicisme werd. Onder invloed van dit gallicisme en door de vertaling van de Statenbijbel raakte in de eerste plaats in zwang bij niet-katholieken. De katholieken in het noorden zouden `immuun' zijn geweest voor het nieuwere in de eerste plaats.''

Zoals gezegd heeft deze verklaring tot nu toe niemand volledig overtuigd, maar er bestaat of er heeft dus wel degelijk zoiets bestaan als het geloofsgebonden gebruik van voorzetsels, en daar ging het hier om.

Reacties naar de Achterpagina of naar sanders@nrc.nl