Lange theaterorgie in het Oekraïens

De korte, intieme voorstelling The Blind van het Canadese Théâtre Ubu is gebaseerd op een technisch hoogstandje. Dat maakt het niet minder indrukwekkend, maar het effect is eenmalig, wat goed past bij de voorbijgaande aard van een zomerfestival als het Groningse `theater en crossover' Noorderzon. Het stuk werd geschreven door de Belgische symbolist Maurice Maeterlink (1862-1949) die in 1911 de Nobelprijs voor literatuur won. Zijn toneelstuk The Blind zag in 1890 het licht als Les Aveugles.

Twaalf gezichten hangen in de ruimte, hun lijven verborgen in het duister. Het zijn blinden, aan hun lot overgelaten op een eiland. Ze vertellen van de droge bladeren onder hun tenen, van de scherpe doornen die hun tastende vingers pijnigen en met iedere zin groeit hun onrust. De toeschouwer ontwaart stilaan dat telkens drie koppen identiek zijn. Drie keer hetzelfde gezicht, maar met een andere uitdrukking en een andere rol. Er is bovendien iets vreemds aan de hand met de stemmen. Die lijken van ver te komen, terwijl de gezichten toch zo dicht bij het publiek zweven. Het is een bevreemdende ervaring, die nog lang blijft nawerken, zelfs als op het einde heel even het zaallicht opvlamt en er een flard van de achterliggende techniek wordt blootgegeven.

Radicaal anders van sfeer, maar minstens zo associatief is Hamlet Dreams van het Oekraïense Kharkiv State Theater. Dit gezelschap bracht voorheen klassiek doorwrocht repertoire, maar sinds regisseur Andriy Zholdak aan het roer staat doen alle acteurs en actrices mee aan wat nog het beste omschreven kan worden als een theaterorgie. Vierendertig acteurs, grofweg tussen de tien en de tweeënzeventig, werken zich honderdzestig minuten lang uit de naad voor een hoog geëerd publiek. En in tegenstelling tot The Blind, dat zich afspeelt in een doodstille achterzaal van de Groningse Schouwburg, staat Hamlet Dreams in een tent met een glibberig planken vloer.

Die tent alleen al maakt Hamlet Dreams een `misplaatste' voorstelling. De beeldenrijkdom van regisseur Zholdak heeft recht op een sierlijke schouwburgzaal. Het heeft recht op een publiek dat meer kan zien dan de vlezige nek van de persoon voor zich. Bovendien zou het stuk veel winnen met goede audioapparatuur. Vooral de snerpende hoge tonen en de ijzige sisklanken deden naar adem happen. Maar wellicht is er met opzet gekozen voor een toondove of sadistische geluidstechnicus, dat blijft onzeker bij dit uitbundige theaterstuk.

Ook inhoudelijk is er veel dat de verbazing wekt. Regisseur Zholdak heeft het originele verhaal van de Deense koningszoon die zijn vaders moord moet wreken uit zijn voegen gerukt. Schijnbaar achteloos liggen de meest beroemde dialogen als drenkelingen verspreid door de voorstelling. Een Shakespeare-specialist beleeft nog enige tijd lol aan de puzzel die dat oplevert, maar moet uiteindelijk toegeven wat de rest van het publiek dan al lang heeft begrepen: Hamlet Dreams is niet voor rede vatbaar.

Het is een bombastische droom die soms zijdelings, maar vaak ook helemaal niets met het oorspronkelijke vroeg zeventiende eeuwse verhaal te maken heeft. Hamlet ziet er uit als een gouden kanarie met een rood kuifje, zijn liefje Ophelia heeft talloze gedaantes. De oorspronkelijke Oekraïense voice-overs die de dialogen oplezen, worden overstemd door Nederlandse teksten van acteurs van het Noord Nederlands Toneel.

En steeds keert de kreet `Hamlet! Hamlet!' terug, wat in het Oekraïens verschrikkelijk smartelijk klinkt, maar niets verduidelijkt. Er zijn dansante scènes op een treinstation, waar ingenieus van koffers wordt gewisseld, er is een detectivespel met heel veel pistolen. Als iedereen de loop op iedereen heeft gericht en er zelfs een mes in het spel blijkt, barst plots de Oekraïense hoempapa los en wordt er een rondedans gedanst alsof er niets aan de hand is. Dikwijls waren dit de momenten waarop ik me voorstelde hoe er uit het Oekraïense publiek een golf van gelach of afkeuring zou opstijgen, omdat het slapstick ritme en de bizarre overgangen suggereerden dat er iets heel grappigs of uitdagends aan de hand was. In de Groningse tent bleef het heel stil.

Wel zag ik tal van prachtige aangrijpende en memorabele beelden. Zoals de scène waarin de voltallige cast zich uitgedost in de meest uiteenlopende badkleding klaarmaakt voor een duik in de golven. Of een van de weinige verstilde momenten, waar een klein meisje in het zwart wordt gewiegd op een houten plank, terwijl onder haar een even klein meisje in het wit ligt te dromen. Hamlet Dreams bevat zelfs een epiloog, met geheimzinnige familieportretten en meer wonderlijke tableau vivants, begeleid door Duitstalige reclamespotjes.

Het was het beste geweest als de naam en het verhaal van Hamlet niet zo nadrukkelijk aan de orde was gekomen. Als de voice-overs niet waren vertaald, als het programmaboekje geen woord over de Deense prins had gezegd. Dan hadden we de onbekende taal en het wonderlijke toneel als in een exotische droom tot ons kunnen nemen.

Voorstelling 1: The Blind door Théâtre Ubu. 2. Hamlet Dreams door het Kharkiv State Theater. Gezien 23/8 Noorderzon festival, Groningen. Het festival duurt nog t/m 31/8. Inl. 050-311 6260 of www.noorderzon.nl