In Rwanda doet men wat de staat zegt

Rwanda is het dichtstbevolkte land van Afrika. ,,Als je iets tegen je buurman fluistert, weet subiet iedereen op de heuvels ervan.'' Inclusief de staat. Dat speelt mee bij de verkiezingen van vandaag.

De deur van de bar gaat op slot en de geur van zweet, bier en aarde vult de schemerige ruimte. ,,Zo voelen we ons veiliger, Overheidsdienaren houden ons eeuwig in de gaten'', lacht een van de verzamelde boertjes. ,,In Rwanda bestaat democratie maar geen vrijheid'', zegt een ander. De vraag op wie ze gaan stemmen bij de verkiezingen van vandaag, brengt een beteuterde blik op hun gezichten. Zwijgend zuigen ze aan hun flessen bier. Tot een oude man met het verlossende woord komt: ,,We hebben altijd geleerd te doen wat de staat ons zegt.''

Buiten de bar van Kabaguma in het noordwesten van Rwanda is het een komen en gaan. De vulkanen met de gorilla's in de mist verschaffen een rustiek decor, maar op de berghellingen krioelt het van de mensen. Rwanda is het dichtstbevolkte land van Afrika. Mensen dringen om een plaatsje. Boertjes bewerken de laatste stukjes maagdelijke grond, op bijna verticaal gelegen akkertjes. ,,Als je iets tegen je buurman fluistert, weet subiet iedereen op de heuvels ervan'', zegt een bewoner.

Een Keniase vrouw in de hoofdstad Kigali vertelt nergens op het continent zo'n gesloten samenleving te kennen als die van Rwanda. ,,Het extraverte van Afrikanen, de openheid, de gezelligheid ontbreken hier'', zegt ze. ,,De vele slachtpartijen en daarna de genocide van 1994 scheidden dit land van alle andere. En na de genocide moesten alle mensen plus de teruggekeerde vluchtelingen weer in hetzelfde overvolle land zien te leven.''

Rwanda heeft nooit vrijheid gekend. Het naar binnen gerichte bergvolk leeft sinds eeuwen in een cultuur van volgzaamheid, zonder tradities van democratisch debat. Het volk deed altijd trouw wat zijn leiders wilden. De machtige monarchie van de Tutsi's vóór de onafhankelijkheid. Vervolgens de racistische dictatuur na de Hutu-revolutie van 1959. En daarna de militairen tot 1994. Ze hadden gemeen dat ze tot in alle uithoeken de burgers controleerden. Alle heersers hamerden op de verschillen tussen Hutu's en Tutsi's. ,,De etnische en niet de sociale tegenstellingen werden benadrukt'', zegt de vice-president van het Hooggerechtshof, Tharcisse Karugarama. ,,Er is geen beter land om genocide te plegen dan Rwanda. Over iedereen en alles werd controle uitgeoefend, zelfs over onze hersenen. Dat is onze culturele achtergrond.''

De nieuwe machthebbers van na 1994 willen met die giftige tradities breken. ,,We hebben ons best gedaan de Rwandezen te verzoenen en hebben gedebatteerd over wat er in onze geschiedenis is foutgegaan'', zegt president Paul Kagame. Zijn Patriottische Front (RPF) maakte in 1994 een einde aan de genocide en aanvaardde de taak om Rwanda weer gezond te maken. ,,Waarom denk je dat militairen, van wie velen wees zijn, geen burgers naar de strot vliegen die ze verdenken hun familie te hebben uitgemoord'', vraagt Kagame retorisch. ,,Waarom leidde de aanwezigheid van zowel daders als slachtoffers van de genocide in één land niet tot chaos? Omdat onze politiek correct is!''

Nergens in Afrika heeft een regime zo'n ambitieus project ondernomen als het RPF deed in Rwanda. De machthebbers rond Kagame proberen om sociaal een nieuwe samenleving in elkaar te knutselen. Twee miljoen in 1994 gevluchte Hutu's werden doorgelicht en in nieuw gestichte dorpen ondergebracht. De regering werkt aan ingrijpende landhervormingen. Een traditioneel rechtssysteem, de gacaca, werd ingevoerd waarbij een kwart miljoen rechters is opgeleid om in elfduizend dorpen meer dan honderdduizend moordenaars te berechten. Tienduizenden Hutu-soldaten uit het voormalige moorddadige regeringslegers gingen op in de rangen van het door Tutsi-officieren gedomineerde leger. Vrouwen wonnen aan invloed en om de donorlanden te plezieren vinden er verkiezingen plaats.

Het RPF ontstond begin jaren tachtig onder de Tutsi's in ballingschap en blonk altijd uit door een sterke discipline, ideologie en organisatie. Volgens critici is het RPF inmiddels slachtoffer geworden van hetzelfde totalitarisme als zijn voorgangers. ,,De dans bleef hetzelfde, alleen de dansers zijn veranderd'', zegt de boerenleider Faustin Kabandana in Kabaguma. ,,Rwanda staat nu onder controle van het RPF. De machthebbers gebruiken dezelfde autoritaire structuren als voorheen.''

Vorige regimes sloten òf de Hutu's (85 procent van de bevolking) òf de Tutsi's schaamteloos buiten. Dat geldt niet voor het bewind van de RPF. Op de belangrijkste posten in de regering van Kagame zitten Tutsi's. Gematigde Hutu's mogen meeregeren, hoewel ze weinig macht hebben. Onder de boertjes rond Kabaguma, vrijwel allemaal Hutu's, heeft het idee postgevat dat het de beurt is aan de Tutsi's om over de Hutu's te heersen.

Volgens de nieuwe terminologie bestaan er geen Hutu's en Tutsi's meer. En van de klacht van Hutu's dat niet alleen de Tutsi's maar ook hun etnische groep getraumatiseerd raakte door de genocide, wil de overheid niet weten. ,,Het was een genocide tegen de Tutsi's, niet tegen gematigde Hutu's'', stelt Kagame. ,,Er zijn ook Hutu's gedood, maar dat was geen genocide.'' Zelfs over hun geschiedenis zijn de Rwandezen het nog niet eens.

Het RPF heeft altijd gelijk en verwerpt kritiek als zou Rwanda opnieuw een politiestaat zijn geworden. In de woorden van de minister van Financiën, Donald Kaberuka: ,,Na een conflict moet je een sterke staat opbouwen die de veiligheid garandeert van de burgers.'' Daarin is het RPF geslaagd. De boertjes bij Kabaguma gaan op het RPF stemmen, hoewel ze zich buitengesloten voelen. Tot hun opgekropte gevoelens eens naar buiten komen. Het hoofd van een Rwandese mensenrechtenorganisatie waarschuwt: ,,Door gebrek aan vrijheid ontstaan frustraties die gemakkelijk tot nieuwe gewelddadige confrontaties kunnen leiden.''

    • Koert Lindijer