Nelson Mandela is een wereldmerk geworden

Nelson Mandela is een merk geworden, net zo bekend als Coca Cola. Zijn prijs is hoog. Maar het is allemaal voor het goede doel.

Op de jaarlijkse bijeenkomst van het Nelson Mandela Children's Fund, een donderdagmiddag in een kil congrescentrum, doet de voormalige president van Zuid-Afrika precies wat van hem wordt verwacht. Hij laat zich door grijze koppen in pak en kortgerokte meisjes op de schouders slaan. Als de muziek inzet doet hij zijn dansje, stram als een man van vijfentachtig. En hij zegt beleefd ,,zeer bedankt'' en ,,prachtig'' als de meneer en mevrouw uit Nederland hem 500.000 rand (60.000 euro), 40.000 briefkaarten en een ingelijste Mandela-postzegel overhandigen als laat verjaarscadeau.

Mandela, de universele held, icoon van vrijheid en verzoening, levende legende, heeft haast. Als zijn kinderfonds nog generaties zorgeloos wil voortbestaan, moet er 250 miljoen rand (31 miljoen euro) op de rekening staan voor hij doodgaat. Dat moment is voor Zuid-Afrika zo huiveringwekkend dat het zelfs een naam heeft gekregen: WHAM - What Happens After Mandela. Voor hemzelf geldt: nog veertig miljoen te gaan. Of zoals zijn dochter Zindzi zegt: ,,Het maakt hem niet uit wie er betaalt, als hij maar betaalt.''

Mandela is een product geworden, een wereldmerk dat hij tot de laatste cent wil uitbaten voor het goede doel. Zijn naam is wereldwijd net zo bekend als Coca Cola, maakte een Amerikaans onderzoeksinstituut bekend op zijn 85ste verjaardag, vorige maand. ,,De wil van bedrijven en persoonlijkheden om zich met deze naam te vereenzelvigen is zo groot, dat we zo nu en dan hard op de rem moeten gaan staan'', zegt de directeur van het Nelson Mandela Children's Fund, Sibongile Mkhabela. ,,Iedereen mag zijn vriend zijn, maar wel op onze voorwaarden.'' Die voorwaarden zijn overzichtelijk. De gever mag zich niet hebben verrijkt aan kinderarbeid. Sigarettenfabrikanten zijn taboe, anonieme giften worden teruggestuurd. Mkhabela sluit met iedere donor een contract dat misbruik van Mandela's naam moet voorkomen.

Zuid-Afrikanen noemen het de magie van Madiba, Mandela's koosnaam. Die magie gaat verder dan de betovering van een vrijheidsstrijder die na 27 jaar gevangenis zijn vijanden omhelst, dan de bewondering voor de eerste politicus in Afrika die zich niet liet verleiden door de verslavende werking van macht. Mandela ís de onschuld, die ieder die hem ontmoet zegt te voelen bij het schudden van zijn grote boksershanden. [Vervolg WERELDMERK: pagina 5]

WERELDMERK

Mandela: magie met prijskaartje

[Vervolg van pagina 1] Aan de Madiba-magie hangt een prijskaartje, geeft de directeur van zijn kinderfonds toe. Ze rekent voor. Een Amerikaan die in twee jaar een miljoen dollar aan het fonds betaalt, mag zich net als Mandela ,,Legacy Founder'' noemen. Een Zuid-Afrikaan moet daarvoor vijf miljoen rand betalen (625.000 euro). De beloning is een privé-ontmoeting met Mandela en een verzilverde handtekening.

Voor 500.000 dollar koop je `levenslang lidmaatschap' van het fonds, een door Mandela getekend certificaat en mag je bij alle speciale bijeenkomsten van het fonds aanwezig zijn. De Amerikaanse acteur Denzel Washington, Bill Gates en frisdrankfabrikant Coca Cola mogen zich tot deze `happy few' rekenen. Voor de helft van de prijs word je lid van de `Presidentsclub' en krijg je het jaarverslag opgestuurd. ,,Een handdruk met Mandela kunnen we in dit geval niet garanderen'', waarschuwt directeur Mkhabela.

Mandela heeft een onverbiddelijk imago als fondsenwerver. ,,Wil je ontbijt met mijn vader?'', grinnikt zijn dochter Zindzi. ,,Dan neem je chequeboek maar mee.'' Mandela reisde na zijn vrijlating in 1990 de hele wereld over om financiële steun voor het bankroete Afrikaans Nationaal Congres te werven. Hij bezocht geregeld de Golfstaten en verliet volgens ingewijden pas de vergaderkamer als er na believen was betaald. Ook Zuid-Afrikaanse zakenlieden, die het apartheidsregime volmondig hadden gesteund moesten betalen. ,,De directeur van Toyota kreeg de wind van voren toen hij met een cheque van 250.000 rand aan kwam'', vertelt de Zuid-Afrikaanse journalist John Battersby. ,,Mandela eiste een miljoen.''

De scheidslijn tussen ware vriend en trouwe donor lijkt flinterdun. Na het feest op zijn vijfentachtigste verjaardag schreven de Zuid-Afrikaanse kranten verontwaardigd over `de vercommercialisering' van Nelson Mandela. Bono, Robert de Niro, Oprah Winfrey, Naomi Campbell, alle sterren waren er. ,,Hun referenties leken meer te maken te hebben met hun rijkdom dan met hun rol in de strijd tegen apartheid'', schreef The Sowetan. Mandela's fascinatie voor Hollywood grenst aan obsessie, geeft zijn biograaf Fatima Meer toe. ,,Na een isolement van 27 jaar ziet hij het als een recht om tussen de sterren te staan. En als het ook nog wat oplevert voor het goede doel, so what?''

Het verlangen naar een stukje `Madiba-magie' heeft inmiddels ook de kunstwereld bereikt. In de prestigieuze Everard Read Galerij in Johannesburg hangt sinds twee maanden de `Mijn Robbeneiland' Serie. Van de hand van: juist, Nelson Mandela, de man die meer dan tachtig jaar geen schilderkwast had aangeraakt.

De serie laat zes ingekleurde etsen zien, getekend vanuit Mandela's cel op Robbeneiland. Prijs: 19.000 euro per set. De zes etsen zijn als lithografieën ieder vijfhonderd keer herdrukt. Inmiddels zijn alle 3000 expemplaren verkocht, op 70 na.

,,Nelson Mandela is de beste verkochte artiest van deze maand'', zegt galeriehouder Charles Shields. Shields omschrijft het werk van de oud-president als ,,naïeve, verrukkelijke tekeningen''. ,,De tekeningen stellen het publiek in staat zich goed over zichzelf te voelen.''

Het onderzoekstijdschrift Noseweek, te vergelijken met het Franse blad Le Canard Enchaîné, stelt deze week vraagtekens bij de authenticiteit van de `Mandela-kunst'. Volgens een onderzoek van het blad is een aantal etsen dat in 2001 is verkocht onder de naam van Mandela, niet door hem getekend maar door een kunstenaar met de naam Hugh McCallum.

Galeriehouder Charles Shields lijkt geïrriteerd als het artikel ter sprake komt. Maar hij houdt in een telefonisch interview vol dat Mandela de maker van de Robbeneiland-serie is. ,,Ik kan u wel verzekeren dat hij bij iedere handeling intensief begeleid is door professionele mensen.''

Met bijna alle drieduizend gesigneerde exemplaren verkocht, lijkt de vraag over Mandela's kwaliteiten als kunstenaar eigenlijk irrelevant. De meeste kopers wonen in het buitenland en kochten niet de kunst maar een handtekening. Of, zoals Shields zegt: een stukje Mandela. In de wereld waarin helden nog bestaan, is de droom belangrijker dan de feiten.

    • Bram Vermeulen