Haitink: deprimerend in Mahlers Zesde symfonie

Het is een absolute topweek in de zomerprogrammering van het Amsterdamse Concertgebouw met twee keer Riccardo Chailly, een keer Valery Gergjev en een keer Bernard Haitink op het podium. De voormalige Amsterdamse chef-dirigent en een legendarisch Mahlerinterpreet leidde gisteravond het Jeugdorkest van de Europese Unie in de Zesde symfonie van Mahler. Het was na de Negende, afgelopen maandag bij Chailly en het Koninklijk Concertgebouworkest, deze week al de tweede Mahlersymfonie, in een uitverkochte Grote Zaal.

Eigenlijk zou het verboden moeten worden om Mahlers Zesde, de `tragische', uit te voeren zonder die te laten volgen door Mahlers Zevende. Geen andere muziek van Mahler eindigt zo dood, zó definitief morsdood als de Zesde. Mahler behoort bij de `ietsisten' die geloven aan `iets', de aanwezigheid van een soort van onbenoembare almacht. Altijd gloort bij Mahler aan het slot vreugde, wederopstanding, de hemel, de cyclische natuur, nieuw leven in welke vorm dan ook of op zijn minst de eeuwigheid en eindeloze stilte. Maar in de Zesde verdrijven de doffe doodklappen van de zware houten hamer op de houten kist elke hoop.

De Zesde is eigenlijk tè tragisch, tè erg. Zó ontgoocheld en murw gebeukt kan men nauwelijks het publiek de straat op sturen. Voor Haitink is het ook niet de favoriete Mahler: bij het Concertgebouworkest dirigeerde hij de Zesde zestien keer, de Eerste voerde hij 52 keer uit. De Zesde klonk ook nooit uit tijdens Haitinks Mahler-Kerstmatinees. De Zesde tijdens hetzelfde concert laten volgen door de Zevende zou beter zijn. Beide reusachtige stukken vullen elk een heel concert, dus voor orkest en dirigent is het wel een krachttoer. Maar de boodschap is dan: er is nog leven en zelfs muziek na de Zesde. Want het macabere begin van de Zevende is in die context te beluisteren als een ontworsteling aan de dood.

Bij het uitstekend spelende Europees Jeugdorkest onderstreepte Haitinks extreem indringende uitvoering van de Zesde symfonie deze – hoogst individuele – gedachten. Over het algemeen etaleerde Haitink een klankbeeld van kakafonische kwellingen, een onophoudelijk chaotisch, vaak zelfs krijsend exposé van opgekropte gewrongen en tegenstrijdige gevoelens. Waar Haitink vroeger nog wel wat dominerende lijnen en melodische hiërarchie aanbracht, klonk nu vooral een democratisch orkestgeluid, waarbij iedereen zich luid mocht laten horen.

Slechts in het Andante moderato en elders alleen in spaarzame pastorale passages met getinkel van koebellen bracht Haitink in geluidsniveau en in tempi wat rustgevende contrasten aan. Maar ook dan klonk de muziek toch altijd nog gespannen, elke pure esthetiek en schoonheid verbannen. Zoiets vergt de moed, de ervaring en het inzicht van een Haitink.

Concert: European Union Youth Orchestra o.l.v. Bernard Haitink. Programma: G. Mahler: Symfonie nr 6. Gehoord: 22/8 Concertgebouw Amsterdam.