En u, weet u het wel zeker?

Sinds twee jaar bestaan er in Nederland commerciële bedrijven voor een vaderschapstest. Zij bieden de mogelijkheid de test sneller, goedkoper en anoniem te doen, zonder medeweten van de moeder: dankzij de DNA-technologie zijn er alleen een paar wattenstaafjes nodig. De Europese Unie waarschuwt voor schadelijke psychische en sociale gevolgen. `Maar wie ben ik om iemand het onderzoek af te raden?', zegt de commerciële aanbieder.

Het zit in een pastelgele envelop die je bij een kantoorboekhandel kunt kopen. Drie setjes steriele wattenstaafjes in blauw, geel en roze en een vouwblad met instructies. Die zijn simpel: vul naam of wachtwoord in, datum van de afname, bevolkingsgroep; strijk met de wattenstaafjes tien keer langs de binnenkant van elke wang. Blauw is voor de vermoedelijke vader, geel voor het kind en roze is facultatief: de moeder hoeft niet mee te doen. Wie de aanwijzingen heeft opgevolgd, en het afgesproken bedrag heeft overgemaakt, ontvangt de uitslag per brief: Peter is wel/niet de biologische vader van Laila.

,,Ik denk dat ik mensen veel leed bespaar door ze uitsluitsel te geven over het vaderschap'', zegt Pim Volkers van Verilabs, een commerciële aanbieder van DNA-vaderschapstests. ,,Vaak is het beter om te weten waar je aan toe bent, of de uitslag nu positief is of negatief.'' Maar niet-commerciële DNA-onderzoekers vinden die houding ethisch onverantwoord: ,,Het is gevaarlijk om iedereen zomaar in de gelegenheid te stellen zo'n test te doen'', vindt de Leidse antropogeneticus dr. Peter de Knijff.

Sinds ruim twee jaar kent Nederland de commerciële DNA-vaderschapstest. Twijfelende vaders, moeders en ook volwassen kinderen zijn niet langer aangewezen op twee gevestigde instanties, zij kunnen ook terecht bij drie firma's waar het onderzoek desgewenst via internet en anoniem besteld kan worden. Jaarlijks doen de vijf samen naar eigen zeggen 1.000 tot 1.150 onderzoeken. De prijzen variëren van 595 euro tot 1.150 euro voor een test met vermoedelijke vader, moeder en kind.

Elk jaar neemt het aantal onderzoeken toe. Of dit nu komt door een explosieve toename van het wantrouwen tussen partners of door de toenemende eenvoud en lagere kosten van de testen, is onduidelijk. Maar telkens als er weer een affaire in de publiciteit komt, trekt de business aan. Boris Becker, de Duitse tennisser, die slechts vijf minuten zou hebben doorgebracht met een Russisch fotomodel in de bezemkast van een Londens restaurant, bleek na DNA-onderzoek onmiskenbaar de vader van haar kind. Het was een geschenk voor Duitse DNA-bedrijven met namen als Papacheck en Ganz der Papa: in één keer stond de bedrijfstak stevig op de kaart.

Ook bij de websites van Nederlandse vaderschapsbedrijven piekt het bezoek als in programma's als Goede Tijden Slechte Tijden of Spoorloos over DNA-tests wordt gesproken. In de VS, de voorloper op het gebied van genetisch onderzoek, staan zelfs billboards langs de snelwegen met de vraag: Are you the real father? In tv-spotjes prijken priemende vingers op de beeldbuis: En u, weet u het wel zeker?

Eerder dit jaar liet Brussel een waarschuwing uitgaan over (internet)reclame voor genetische tests, waaronder met name die voor vaderschap, in een `Verklaring van de Europese groep voor ethiek in wetenschap en nieuwe technologie aangaande het adverteren van genetische tests via internet'. De ethiek-commissie ,,alarmeert de samenleving'' over de agressieve advertenties die in sommige landen tot in warenhuizen en benzinestations te vinden zijn. Er zijn volgens de commissie onvoldoende garanties dat het DNA-materiaal met toestemming van de eigenaar wordt afgenomen. Bovendien kan een test zonder behoorlijke begeleiding `schadelijk' zijn. De ethici vrezen dat genetisch onderzoek verwordt tot ordinaire handelswaar, en dat is gevaarlijk, want een stijgende vraag kan leiden tot ,,ontwrichting van sociale verbanden en persoonlijke conflicten''.

Doorstuurbedrijfjes

Van oudsher werd het vaderschapsonderzoek in Nederland gedaan door het Centrale Laboratorium voor de Bloedbanken. Het CLB in Amsterdam (tegenwoordig Sanquin geheten) deed het dertig jaar geleden al, met een ingewikkelde analyse op basis van bloedgroepen. Dr. Gerda de Lange, hoofd van de afdeling vaderschapsonderzoek, maakte de overgang mee, begin jaren negentig, naar de DNA-test. ,,Die geeft natuurlijk een veel grotere zekerheid'', zegt ze. ,,En dat is bij dit soort werk het allerbelangrijkste.''

Een paar jaar later nam ook het Forensisch Laboratorium voor DNA-onderzoek van de Leidse Universiteit (FLDO) de test in zijn pakket op. Evenals het CLB hoeft ook deze organisatie niets aan het onderzoek te verdienen. ,,Ik werk kostendekkend, dat is voor mij genoeg'', zegt het hoofd van het lab, dr. Peter de Knijff.

BSure, de eerste commerciële aanbieder, verscheen in februari 2001. De oprichters zijn geen biochemici en ze hebben geen laboratoriumachtergrond. ,,Ik las een artikel in De Telegraaf over de bloeiende business van DNA-onderzoek in de VS'', vertelt Jos Nijenhuis van BSure. Omdat de test in Nederland nog nergens op zo'n manier werd verkocht, zag hij een gat in de markt. Nijenhuis, van beroep leraar economie, besloot als intermediair het onderzoek aan de man brengen, terwijl een Amerikaans laboratorium, en later een in België, voor de uitvoering ging zorgen. Unique selling point: de mogelijkheid de test anoniem te doen, desgewenst zonder medeweten van de moeder, en bovendien sneller en goedkoper dan bij de officiële organisaties. Er kwamen een website en een Amerikaans-achtige naam met bijbehorende leus: Do Not Asume. Be Sure!

,,Een doorstuurbedrijfje'', noemt Gerde de Lange van het gevestigde CLB deze nieuwkomer. ,,Geen laboratorium.''

Negen maanden later kwam Verilabs, de tweede firma, die gelieerd is aan een lab in Leiden. ,,Ik zat met een arts, een biochemicus en een jurist aan tafel'', zegt Pim Volkers, zelf econoom, ,,en zo ontstond het idee.'' Volkers is ondernemer pur sang: ,,Dat ik er geld mee wil verdienen, zegt toch niet dat ik het niet goed doe? Het is in mijn belang om zorgvuldig te werk te gaan, anders stort de zaak zo in.'' Sinds de oprichting van Verilabs is hij al zo vaak aangevallen dat hij zich spontaan begint te verdedigen. Wie het informatienummer van Verilabs (45 eurocent per minuut) kiest, krijgt de 29-jarige Volkers zelf aan de lijn op een van zijn mobieltjes. Hij geeft uitleg, maakt de afspraken en belt persoonlijk de uitslag van het onderzoek door. ,,Ik heb ook wel eens mensen bij mij thuis aan de keukentafel gehad. Vooral voor ouderen die op zoek zijn naar hun vader is het heel zwaar. Ik probeer het altijd zo gemoedelijk mogelijk te maken.'' Behalve door BSure en Verilabs wordt de vaderschapsthuistest sinds kort ook aangeboden door een online-apotheek uit Waspik, www.mijnapotheek.nl die gebruikmaakt van een Duits laboratorium.

De officiële instanties zijn not amused met de komst van de commerciëlen. ,,Om hoge kwaliteit te leveren, moet je toch wel verstand van zaken hebben'', zegt Gerda de Lange (CLB). Net als Peter de Knijff (FLDO) begint ze iets verbetener te praten als de zakelijke concurrentie ter sprake komt. Het gaat hun dan ook niet om een ordinair gevecht om het marktaandeel. Ze hebben, zo vinden ze, het morele gelijk aan hun kant.

,,Wij proberen mensen die ons bellen er vaak van te weerhouden een vaderschapstest te doen'', zegt De Knijff. Gewoonlijk werkt hij, net als het CLB, met een tussenpersoon om zeker te zijn van begeleiding. Zo stuurt hij vaak de huisarts de uitslag toe. De paar keer dat iemand zich rechtstreeks tot het FLDO wendt, is De Knijff terughoudend. ,,In Australië zijn al gevallen bekend van moord en zelfmoord na de uitslag van een vaderschapstest. Het wachten is op het eerste exploderende conflict in Nederland.''

Maar de commerciëlen vinden dat ze zorgvuldig genoeg te werk gaan. Nijenhuis van BSure: ,,De mensen die bij ons bestellen hebben vaak een besluit genomen in overleg met hun huisarts.'' Ondanks het anonieme internet kiezen de meeste klanten toch voor persoonlijk contact. ,,Vaders en moeders willen vaak praktische informatie'', zo is de ervaring van Nijenhuis. ,,Volwassen kinderen hebben behoefte om eerst uitgebreid hun verhaal te vertellen.''

Volkers van Verilabs zegt het bijna verontschuldigend: ,,Misschien ben ik te liberaal. Maar ik vind dat iedereen het recht heeft zoiets zelf te beslissen. Ik wijs mijn cliënten erop dat het ingrijpend kan zijn, als de uitslag ongewenst is en ik bied psychische hulp aan. Wie ben ik om iemand het onderzoek af te raden?''

De Knijff, beslist: ,,Die redenering betekent dat zo'n internetbedrijf niet nadenkt over de ethische consequenties. Het kan ze niks schelen. Ze zijn alleen geïnteresseerd in geld verdienen.''

Libelle en Margriet

Het is een voor de hand liggend argument voor non-profitorganisaties die ineens de commercie op hun terrein moeten dulden. Maar hoe groot, en dus lucratief, is de markt eigenlijk? Wie die vraag stelt, wordt keer op keer gewezen op een onderzoek waaruit zou blijken dat 10 procent van de kinderen van een andere vader is dan ze denken. Bij BSure heeft dat getal meegewogen bij het besluit om het bedrijf op te richten. ,,Kijk, als het om één procent ging, zouden we er natuurlijk niet aan zijn begonnen'', zegt Jos Nijenhuis, die zich meent te herinneren dat het onderzoek in de VS of Canada was uitgevoerd. Pim Volkers meldde het percentage in zijn persbericht bij de introductie van Verilabs: ,,Wereldwijd is een op de tien kinderen niet verwekt door de partner.'' Hij vindt het een gek idee, zegt hij, dat er dus misschien wel drie `onechte' kinderen in zijn vroegere schoolklas zaten. Zijn bron: de Libelle of de Margriet.

De Knijff maakt korte metten met het onderzoek. ,,Voor dat 10 procent-fabeltje ontbreekt elke wetenschappelijke grond'', weet hij. Maar hij heeft wel een vermoeden waar het vandaan komt: bij internationaal erfelijkheidsonderzoek zit mogelijk zo'n 10 procent `ruis', omdat er hele families aan deelnemen, soms inclusief pleeg- en stiefkinderen. ,,Het enige degelijke onderzoek op dit gebied is gedaan in Zwitserland, en daar kwam een maximum uit van één procent.''

Tot hoeveel vaderschapstests leidt dat in de praktijk? Het CLB behandelde vorig jaar 450 zaken, los van de onderzoeken ten behoeve van gezinshereniging. Een rechtsgeldige test met drie personen (vermoedelijke vader, kind, moeder) kost 1.150 euro, en dat kan niet worden gedeclareerd bij een verzekering. De Lange ziet een jaarlijkse toename van zo'n 10 procent, al vlakt dat de laatste tijd wat af. ,,Door de concurrentie van de commerciëlen'', zo vermoedt ze.

BSure zegt 250 tot 300 onderzoeken per jaar te doen. Het bedrijf maakt een onderscheid tussen de rechtsgeldige test (à 850 euro) en de zogeheten persoonlijke test (à 600 euro). Verilabs (persoonlijke test: 600 euro) heeft het over 100 tot 200 aanvragen. Bij www.mijnapotheek.nl zijn pas twee bestellingen gedaan voor de persoonlijke test (595 euro).

De Knijff van het FLDO (rechtsgeldige test à 357 euro per deelnemer) zei in 2001 in de pers zo'n 200 onderzoeken per jaar te doen, en net als het CLB zag hij een jaarlijkse stijging van 10 procent. Maar nu weigert hij principieel aantallen te noemen. ,,Ik wil niet dat die bedrijven daar inzicht in hebben'', zegt hij.

Amateurs zonder keurmerk

Terwijl de commerciëlen er prat op gaan dat ze goedkoper en sneller zijn, hamert Gerda de Lange op de betrouwbaarheid. De commercie kreeg op dit gebied een slechte naam kort na de introductie van BSure, toen de Consumentenbond een setje wattenstaafjes inzond van een neef en oom. Doordat BSure niet op de hoogte was van het feit dat de mogelijke vader een broer kon zijn van de echte, was de uitslag technisch gesproken niet fout. Toch werd de oom ten onrechte als vader aangewezen. BSure is inmiddels overgestapt naar een ander laboratorium. ,,We bieden nu een waarschijnlijkheid van 99,995 procent'', zegt Nijenhuis trots. ,,Dat is de hoogste categorie.'' Het percentage geeft aan dat er een kans is van 0,005 procent dat er nog iemand bestaat die dezelfde DNA-kenmerken aan een kind kan hebben overgedragen. Ook Verilabs garandeert 99,995 procent. De online-apotheker: 99,99 procent.

In laboratoriumland is het aantal cijfers achter de komma cruciaal. Gerda de Lange van het CLB, die zelf een waarschijnlijkheid van ,,meestal groter dan 99,9999 procent'' biedt, noemt de getallen van de commerciëlen ,,acceptabel''. Maar voor De Knijff geldt slechts één criterium: ,,De laboratoria waarmee zij werken komen niet voor op mijn lijst van de Raad voor Accreditatie, een keurmerk in onze branche'', zegt hij. Volkers van Verilabs heeft dit eerder gehoord. ,,Het klopt, we hebben ons nog niet geaccrediteerd, maar ons lab heeft multinationals op de klantenlijst staan. En die gaan niet met amateurs in zee.''

De Lange wijst erop dat het niet alleen gaat om de kwaliteit van het laboratorium. Er wordt namelijk nogal eens gesjoemeld met de identiteit van de deelnemers aan een vaderschapsonderzoek, zo leert de praktijk. Voor de niet-commerciëlen is een strikte controle van wie ze voor zich hebben een integraal onderdeel van het proces. Het CLB neemt zelfs standaard een Polaroid-foto van degene die materiaal afstaat. De Lange: ,,Het is al voorgekomen dat de uitslag negatief was, terwijl de moeder heel zeker wist dat het ging om de vader van haar kind. Aan de hand van de Polaroid konden we toen vaststellen dat de vader een stand-in naar ons toe had gestuurd.''

De strenge controle is een voorwaarde om het resultaat te mogen gebruiken voor de rechtbank. De commerciëlen prijzen hun onderzoek vooral aan als `persoonlijk'. Je neemt het DNA-materiaal thuis af en je hoopt dat de uitslag gunstig uitpakt, zodat niemand ooit hoeft te weten dat je hebt getwijfeld. `Peace of mind' noemen ze dat op de Amerikaanse sites: je krijgt meer vertrouwen in je relatie als blijkt dat je vrouw niet is vreemdgegaan en je kunt eindelijk onbekommerd van je kind houden.

Volgens De Lange is de uitslag van zo'n persoonlijke test nutteloos. ,,Uiteindelijk wil je er toch iets mee bewijzen.'' Of het nu gaat om het weerspreken van de roddels in de familie of om de strijd om de voogdij, je zult moeten aantonen dat het onderzoek waterdicht was.

Wat wel en niet geoorloofd is bij de uitvoering van een vaderschapstest, is nog geen uitgemaakte zaak. ,,We hebben veel zelf moeten uitzoeken'', zegt Nijenhuis van BSure. Zo zag het bedrijf er aanvankelijk geen been in om tips te geven hoe men aan DNA-materiaal kon komen van een kind of vader, zonder dat die persoon het zelf wist. Inmiddels zeggen ze de procedures goed te hebben dichtgetimmerd in overleg met het College Bescherming Persoonsgegevens. Voor de rechtsgeldige test betekent dat: afname van het DNA-materiaal in aanwezigheid van deskundige getuigen.

De persoonlijke thuistest gaat tegenwoordig bij de drie commerciëlen vergezeld van een formulier. De deelnemers aan de test moeten dat formulier ondertekenen om zo toestemming te geven. Verder werkt men liefst alleen met wangcellen, omdat die minder makkelijk vervreemdbaar zijn dan bijvoorbeeld een haar.

Bij de online-apotheker kwam laatst nog zo'n telefoontje binnen. Een jonge vrouw had via via een zakdoek bemachtigd van haar vermoedelijke vader, die een bloedneus had gehad. De apotheker was huiverig: hij voelt er weinig voor aansprakelijk te zijn wanneer mensen elkaar iets aandoen om bijvoorbeeld een erfenis te claimen. Zijn website meldt overigens nadrukkelijk dat ook tandenborstels, zakdoeken en scheermesjes met baardresten voor de test te gebruiken zijn.

Pim Volkers van Verilabs gaat bij de beoordeling af op zijn gevoel en mensenkennis. Als het verhaal hem aan de telefoon te gecompliceerd klinkt, verwijst hij naar de huisarts. Toch is hij ook wel eens te vermurwen door mensen die mogelijk een kind hebben verwekt aan de andere kant van de wereld. ,,Die kunnen er niet zomaar naartoe vliegen om wangschraapsel op te halen. Als ze een tandenborstel meebrengen, doe ik het ook.''

Is de DNA-vaderschapstest inmiddels de lucratieve business gebleken die men vermoedde en vreesde? Nijenhuis formuleert voorzichtig: ,,BSure is een bedrijf dat via natuurlijke ontwikkeling wel een positie in de markt zal krijgen. Ook als we niets doen, blijft de vraag gestaag groeien.'' Maar Volkers van Verilabs noemt het vaderschapsonderzoek ronduit verliesgevend. ,,Voor mij is het een langetermijnproject. De vaderschapstest is op dit moment de enige DNA-test die wettelijk is toegestaan.'' Hij haalt zijn schouders op. ,,De ontwikkelingen gaan zo snel, ik ben ervan overtuigd dat DNA-onderzoek in de toekomst heel gewoon wordt.''

Wilt u reageren? Stuur uw reactie naar zbrieven@nrc.nl of schrijf naar Zaterdags Bijvoegsel, Postbus 8987, 3009 TH Rotterdam