Verkiezingen Rwanda in schaduw van genocide

Voor het eerst sinds de genocide houdt Rwanda maandag presidentsverkiezingen. Verkiezingen die niemand wil.

Het sippe gezicht van Paul Kagame past niet bij zijn nieuwe kleurige, knoopgeverfde shirt. Het hoort meer bij het militair tenue waarin hij in 1994 aan de macht kwam. Maar het is nu verkiezingstijd in Rwanda en ook de beteuterde Rwandese president moet eraan geloven: lachend en met swingende kleren op tournee. ,,Het is soms saai om honderd keer hetzelfde te zeggen'', vertelt de 46-jarige Rwandese leider met een zuur lachje. ,,Maar ik moet me onder de mensen begeven.''

Rwanda kiest maandag een nieuwe president en volgende maand een parlement. Daarmee komt een einde aan de overgangsperiode na de genocide in 1994, waarin het Rwandese Patriottische Front (RPF) van Kagame zonder verkiezingen heerste. Volgens de machthebbers van het RPF bekronen deze verkiezingen het door hen op gang gebrachte democratiseringsproces. Maar niemand in Rwanda wil deze verkiezingen. De machthebbers rond Kagame niet omdat ze hun minderheidsregime van Tutsi's niet willen laten toetsen door een electoraat van vooral Hutu's. De oppositiepartijen niet omdat ze geen geloofwaardig alternatief vormen. En de Rwandese bevolking niet omdat haar geen keuze wordt gelaten. ,,Rwanda is niet klaar voor vrije verkiezingen, de regering organiseert ze alleen maar om de donorlanden te plezieren'', zegt Noël Twagiramungu die een Rwandese mensenrechtenorganisatie leidt.

Negen jaar geleden liepen volgevreten honden met beenderen van mensen in hun bek door de verlaten straten van de hoofdstad Kigali. Tienduizenden afgeslachte Rwandezen lagen te rotten in de kerken. Een door de regering opgehitste massa van honderdduizenden Hutu's had een genocide uitgevoerd tegen de Tutsi's en ten minste 600.000 van hen vermoord. Tweehonderdduizend gematigde Hutu's werden eveneens slachtoffer. Bijna twee miljoen Hutu's vluchtten naar het buitenland en het overheidsapparaat stortte ineen. Meer dan honderdduizend verdachten zitten nog in de gevangenis in afwachting van een proces. Rwanda raakte diep getraumatiseerd, vol wantrouwen en haat. Geen vruchtbaar klimaat voor het vrije woord, voor een open discussie en een pluriforme samenleving.

Politieke vrijheden zijn ironisch genoeg verminderd sinds de regering begin dit jaar tot een pluriform model besloot. Het regime van de FPR laat geen ruimte voor een gematigde oppositie. De Democratische Republikeinse beweging (MDR), de belangrijkste partij van gematigde Hutu's, werd onlangs verboden. Oppositiekandidaten krijgen slechts beperkt toegang tot de staatsmedia. De verkiezingscommissie wordt geleid door de campagneleider van Kagame. En ambtenaren intimideren de plattelandsbevolking om op de RPF te stemmen.

,,De oppositie wordt electoraal geterroriseerd'', concludeert mensenrechtenactivist Noël Twagiramungu. De politieke repressie neemt toe. Enkele prominente gematigde Hutu's zijn `verdwenen'. Tientallen aanhangers van de oppositie zitten achter de tralies.

De enige geloofwaardige oppositiekandidaat is de 57-jarige Faustin Twagiramungu, een ex-premier en sinds 1995 balling in Brussel. Hij maakt een verslagen indruk. Zijn pamfletten en posters zijn vorige week door de douane in beslag genomen. ,,Ik had er niet op gerekend dat de regering zo'n haatcampagne tegen me zou voeren'', vertelt hij. ,,Ze behandelen me als de duivel. Ik vrees voor mijn leven nu ze zo'n vijandige sfeer hebben geschapen.'' [Vervolg RWANDA: pagina 4]

RWANDA

Nog lang geen normaal land

[Vervolg van pagina 1] Dat woord gebruikt de regering niet tegen Twagiramungu maar de autoriteiten noemen hem wel een `divisionist'. De overheidskrant New Times illustreert artikelen over hem met foto's van opgestapelde schedels uit 1994. ,,Hoe durven ze me divisionist noemen!'', roept Twagiramungu verontwaardigd. ,,Ze zeggen dat ik tweespalt zaai door over Hutu's en Tutsi's te praten. De politiek van de regering werkt juist de rassentegenstellingen tussen Hutu's en Tutsi's in de hand.''

Paul Kagame speelt de bal terug: ,,Ik kan er toch ook niets aan doen dat de bevolking niet komt opdagen bij bijeenkomsten van de oppositie?'' Volgens hem bestaan er voldoende politieke vrijheden. Hij wijst beschuldigingen van de hand dat de overheid repressief optreedt tegen burgergroepen, zoals mensenrechtenorganisaties.

Waarna de tirade volgt die autoritaire Afrikaanse leiders doorgaans gebruiken om Westerse journalisten om de oren te slaan: ,,Waarom verwachten westerlingen toch altijd dat we volgens hún ideeën mensenrechten nastreven? Wij hebben onze eigen waarden, onze eigen cultuur, onze eigen analyse van wat goed voor ons is.''

Critici noemen Rwanda een politiestaat. Een Westerse ambassadeur in Kigali voorziet na de verkiezingen ,,een democratie met vele beperkingen''. Kagame zegt te streven naar een democratie waarbij niet etnische afkomst maar politieke ideeën bepalend zijn. Daarom werden de namen Hutu en Tutsi uit het politieke idioom geschrapt. Volgens de RPF is het juist goed dat er politieke beperkingen zijn om `divisionisten' te bestrijden. Volgens zijn tegenstanders misbruikt een groep uit Oeganda afkomstige Tutsi's rond Kagame de fragiele status van Rwanda na de genocide als voorwendsel om ongehinderd te heersen.

In Rwanda bestaat een wijdverspreide vrees dat deze verkiezingen tweespalt zaaien. Zoals in 1993 in buurland Burundi gebeurde toen de Hutu-kandidaat Melchior Ndadaye onverwacht won van Tutsi-president Buyoya en dit tot massaslachtingen leidde tussen Hutu's en Tutsi's. Vrije verkiezingen bleken in dit deel van Afrika eerder opmaat tot oorlog.

Tharcisse Karugarama is vice-president van het Hooggerechtshof. ,,De machthebbers nemen met deze verkiezingen een risico'', benadrukt hij. ,,Als bij deze verkiezingen op etnische basis wordt gestemd, kan dit tot een nieuwe genocide leiden.'' Toch gelooft hij dat dit ,,politieke experiment'', zoals hij de verkiezingen noemt, goed zal aflopen. ,,Mensen zouden wel gek zijn om niet op Kagame en de RPF stemt want zij brachten na 1994 stabiliteit. Iedereen stemt met de genocide in zijn achterhoofd. Rwanda is nog lang geen normaal land.''