`Lot Cyprus in handen van Turkije'

Staat koppigheid van de nieuwe president Tassos Papadopoulos hereniging van het verdeelde Cyprus in de weg? `Het Annan Plan ligt nog steeds op tafel.'

,,Alstublieft.'' Met een beleefde doch lichtelijk getergde stem geeft Tassos Papadopoulos, de president van Cyprus, een fax waarin zijn behandelend geneesheer stelt dat er bij de president geen sporen van keelkanker zijn gevonden. De ietwat kille toon van de president is een teken van de grote druk waar hij sinds zijn verkiezing in februari onder staat. Want zelfs zijn grootste politieke tegenstanders op Cyprus geven toe dat hij het de afgelopen maanden niet gemakkelijk heeft gehad.

Om te beginnen waren daar zijn gezondheidsproblemen. Zo draaiden veel Cyprioten op de historische dag dat Cyprus het toelatingsverdrag tot de Europese Unie tekende, hun hoofd geschokt van de televisie weg: zelfs de meest geavanceerde geluidsapparatuur had moeite om de klanken te registreren die de president voortbracht.

Belangrijker waren de politieke problemen waarmee de president te maken kreeg. De top in Den Haag over de hereniging van Cyprus in maart verliep nog goed voor Papadopoulos, omdat de Verenigde Naties niet hem, maar zijn Turks-Cyprische tegenvoeter Denktas, verantwoordelijk stelden voor de mislukking ervan.

Maar al snel sloeg Denktas terug. Het was immers de Turks-Cyprische leider die op 23 april de `grens' openstelde. Duizenden Grieks-Cyprioten konden zo voor het eerst in hun leven in het noorden gaan kijken en daar de huizen inspecteren die zij zo haastig hadden moeten verlaten toen het Turkse leger in 1974 dat deel van Cyprus bezette.

Maar terwijl de gewone mensen verbroederden, werd de toon van de (Grieks-Cyprische) regering in Nicosia steeds zuurder. Naar het noorden gaan – en met name aan de demarcatielijn je paspoort laten zien – betekent eigenlijk dat je de zogenaamde republiek van Denktas en de zijnen erkent, was het officiële standpunt. En dus moest iedereen het maar voor zijn eigen `geweten' uitmaken of ze wilden gaan of niet.

Zo werd Denktas – die in de Verenigde Staten wel Dr. No wordt genoemd en ook in Turkije van weinigen de Nobelprijs voor plooibaarheid zou krijgen – door het openen van de grens ineens een man van vrede en verzoening. Papadopoulos daarentegen leek de oude klacht van zijn critici dat hij in alle talen eigenlijk alleen het woord `nee' kent, nieuwe grond te geven. De Grieks-Cyprioten, die altijd zo voor eenheid hadden geijverd, leken onder leiding van Papadopoulos ineens halstarrig en inflexibel te worden.

Nu de eerste maanden van zijn presidentschap er opzitten, lijkt de president vastbesloten zijn imago te verbeteren. Tijdens het gesprek in het presidentiële paleis in Nicosia lijkt hij een paar zaken recht te willen zetten.

Te beginnen met Denktas. De kring rond de Turks-Cyprische leider doet het graag voorkomen alsof ook Papadopoulos niets ziet in het plan van secretaris-generaal Kofi Annanvan de VN, dat tot doel heeft Cyprus te herenigen. Was het niet Papadopoulos die tijdens de verkiezingscampagne grote vraagtekens zette bij dat Plan, bijvoorbeeld omdat er grenzen zijn aan het aantal Grieks-Cyprioten dat terug mag naar het noorden? Maar de president spreekt die aantijgingen tegen. ,,Het Annan Plan is voor ons acceptabel als uitgangspunt voor de onderhandelingen. We willen wel veranderingen aanbrengen in het Plan. Daarbij gaat het er niet om rechten af te pakken van de Turks-Cyprioten of meer rechten aan de Grieks-Cyprioten te geven, maar om het Plan functioneler en daarom levensvatbaarder te maken.'' En dus bestaat er volgens Papadopoulos wel degelijk een groot verschil tussen zijn positie en die van Denktas. ,,Hij zegt dat het Plan dood is, voor mij ligt het op tafel en daar blijft het.''

Binnenkort zijn er immers verkiezingen in de Turkse Republiek Noord Cyprus. Officieel weliswaar voor het parlement (en Denktas is president), maar de oppositie hoopt dat zij – bij een grote overwinning – Denktas' zijn feitelijke macht kan afpakken, zodat hij het alleen nog in zijn ambtswoning voor het zeggen heeft.

De Turks-Cyprische oppositie gelooft zeer in het Annan Plan als basis voor vrede. Ondermijnt Papadopoulos haar positie niet door er steeds kanttekeningen bij te plaatsen? De president wijst die kritiek direct van de hand. ,,Ik weet zeker dat de Turks-Cyprioten in de oppositie het met mij eens zijn dat het plan niet dood mag zijn voordat het wordt uitgevoerd, maar dat het functioneel en uitvoerbaar moet zijn.''

Onder het Annan Plan verdwijnt de huidige republiek Cyprus om vervangen te worden door twee `component states', met daarboven een gemeenschappelijk bestuurslichaam (zoals de presidentiële raad). Maar, aldus Papadopoulos, als die koepel niet goed wordt ontwikkeld, verdwijnt in feite de Republiek Cyprus en komen er twee staten. ,,En dan heeft Denktas zijn zin.''

Maar krijgt Denktas wel zijn zin? De oppositie in het noorden is optimistischer dan ooit. Veel Turks-Cyprioten willen immers graag bij de Europese Unie, maar dat kan alleen als Cyprus weer een eenheid wordt. En ook in het noorden weet iedereen dat Denktas zijn verzet tegen één Cyprus tot de laatste snik voortzet.

Is er een kans dat Denktas in december zijn politieke graf vindt? ,,Ik weet niet genoeg van de Turks-Cyprische interne politiek om daar een beredeneerd oordeel over uit te spreken. Bovendien: mijnheer Denktas heeft genoeg invloed in Turkije om de Turkse regering ervan te weerhouden een politiek te voeren met betrekking tot Cyprus die hem niet aanstaat. De onderhandelaar [met de Grieks-Cyprioten, red.] wordt in theorie aangesteld door dat zogenaamde parlement, maar iedereen weet dat Turkije het laatste woord heeft of mijnheer Denktas doorgaat als onderhandelaar of wordt verwijderd. Dus wat kan er dan eigenlijk veranderen in december?''

Daarmee legt Papadopoulos het lot van zijn land ferm in de handen van Turkije. Tot voor kort had Ankara weinig aandrang om forse stappen te ondernemen met betrekking tot Cyprus. Maar volgend jaar bepaalt de Europese Unie of het met Turkije wil onderhandelen over toetreding. Ligt de weg open naar een oplossing nu Turkije nauwere betrekkingen met `Brussel' krijgt en het onder druk staat een oplossing voor Cyprus te vinden? Even denkt Papadopoulos na. ,,Wat wil Turkije precies? Wil het lidmaatschap of alleen maar nauwere betrekkingen? Het onderscheid is zeer belangrijk.''

Volgens Papadopoulos denken de Turkse generaals: ,,Waarom zouden wij nú iets `geven' aan de Grieks-Cyprioten in ruil voor iets dat we wel, of niet, krijgen over zeven of tien jaar? Zij hebben dus geen aandrang om hun politiek jegens Cyprus te veranderen.''

En zo lijkt Papadopoulos somber dat het spoedig tot één Cyprus komt: alleen als de Europese Unie zegt dat Ankara zelf een datum voor onderhandelingen pas krijgt als Cyprus is opgelost, kan het, aldus de president, op korte termijn tot eenheid komen. Tot op heden heeft de Europese Unie echter die voorwaarde niet gesteld.

De bevolking op Cyprus mag dan vrede sluiten sinds de `grens' open is, diplomatiek lijkt de kwestie nog net zo mmurvast te zitten als de afgelopen decennia. Of is Papapadopoulos al te somber over de toekomst van het eiland? De president schudt zijn hoofd en schraapt zijn keel. ,,Dat is realisme. Realisme, verder niets.''