Rusland is de verliezer van de 20ste eeuw

Vandaag precies 90 jaar geleden begon de Russische Revolutie. Onmenselijk en meedogenloos: dat was het bolsjewisme. Rusland wil dat nog steeds niet zien, meent Joeri Pivovarov.

Een moreel of historisch compromis is ondenkbaar inzake de bolsjewistische revolutie, laat staan een rechtvaardiging ervan. De Oktoberrevolutie van 1917 (genoemd naar de Juliaanse kalender die in Rusland toen nog in gebruik was) was en blijft de grootste catastrofe uit de Russische geschiedenis, de ergste misdaad ooit begaan door een volk tegen zichzelf en andere landen.

Ik kan geen sociaal regime in de moderne geschiedenis bedenken dat zo onmenselijk, meedogenloos en vernietigend was als het bolsjewisme. Andere communistische regimes zijn misschien in schaal te vergelijken geweest, maar deze zijn wel merendeels ontsproten aan het Russische communisme en ook aan het nationaal-socialisme in Duitsland. Het gevolg van de oktoberopstand was dé Russische antropologische ramp van de 20ste eeuw.

Door die revolutie is Rusland de grote verliezer van de vorige eeuw geworden. Of liever gezegd door het cumulatieve effect van de gebeurtenissen die in de loop van een aantal decennia voor 1917 plaatsvonden – waaronder de eerste Russische revolutie van 1905-1907 en de burgerlijke revolutie van februari 1917, die de tsaar ten val bracht.

Helaas bleven de Russen toentertijd niet binnen de grenzen van een aanvaardbaar compromis tussen de grootste sociaal-politieke krachten. Er leek een compromis bereikt als uitkomst van de revolutie van 1905-1907. Maar de Eerste Wereldoorlog, het onhandige optreden van het tsaristische bestuur en allerlei andere gebeurtenissen leidden tot de troonsafstand van Nicolaas II. De Russische geschiedenis scheen de sprong naar de lang gewenste vrijheid te maken. Jammer genoeg draaide het uit op een nederlaag – de oktoberopstand – voor het gewone volk, de intellectuelen, de elite, de geestelijkheid en ieder ander.

Het grootste deel van Rusland weigert deze waarheid te aanvaarden. Rusland heeft deze historische mislukking uitgewist door de nationale trots te voeden met herinneringen aan historische prestaties van het communistische bewind, zoals de industrialisatie van een achtergebleven agrarisch land, de invoering van de leerplicht, de overwinning in de Tweede Wereldoorlog, de verkenning van de ruimte, enzovoorts.

Ik ga niet in discussie met de ‘overwinnaars’, maar de tientallen miljoenen slachtoffers, van onszelf en anderen, en de systematische en onmenselijke terreur hebben deze bolsjewistische prestaties in de schaduw gesteld.

Sommigen menen dat de Oktoberrevolutie weliswaar wreed was, maar wel de emancipatie bevorderde van de Afrikaanse en Aziatische volken die door westerse landen waren gekoloniseerd. Ook als we aannemen dat dit ten dele zo is, dat andere volken de Russische gebeurtenissen als voorloper van de gewenste sociale bevrijding zagen, dan verandert dit nog niets aan het oordeel over de Oktoberrevolutie.

Het was een belangrijke historische gebeurtenis die grotendeels de loop van de 20ste eeuw heeft bepaald. Ze voltrok zich niet toevallig in Rusland, maar de vorm die ze aannam, het sociale systeem dat ze aan de macht bracht, en de existentiële gevaren die ze ontketende, kunnen geen ander gevoel oproepen dan afschuw, walging en minachting.

De logische vraag in dit verband is: wat is het wezen, de kern van de Oktoberrevolutie en het bolsjewisme? Er bestaat geen eenvoudig antwoord op die vraag. Het is een ingewikkeld proces – mede een reden dat het een aantrekkingskracht op intellectuelen en anderen uitoefent. Het leek een ideocratie (een bestuur of bewind dat uitging van een ideologie of theorie), maar het was ook een ideologisch gewetenloos en allesverslindend bewind, dat denkbeelden, emoties en energie opslorpte en zo in staat was verschillende sociale lagen verschillende formules aan te bieden. Maar de kern van het bolsjewisme was geweld en oversimplificatie – het was niet verbazend dat Georgij Plechanov, de ‘vader’ van het Russische marxisme, Lenin als de belichaming van de oversimplificatie omschreef.

Het bolsjewistische bewind gebruikte oversimplificatie en geweld als universele en enig mogelijke methoden om problemen op te lossen. Het speelde in op de laaghartige kanten van de menselijke aard, op menselijke en sociaal-historische zwaktes, op pijnlijke problemen en netelige kwesties. De uitbuiting hiervan is de essentie van het leninisme-trotskisme-stalinisme, de samenstellende delen van het bolsjewisme. Het spreekt vanzelf dat de bolsjewieken en de Oktoberrevolutie hun wortels in Rusland hadden en een aantal zuiver Russische eigenschappen, fobieën en utopia’s omvatten.

Maar het is niet waar – al zeggen velen van wel – dat de communistische orde organisch bij Rusland hoort, dat ze logisch uit de Russische geschiedenis ‘voortvloeit’ en de Russische volksaard weerspiegelt, zij het dan in lichtelijk verwrongen vorm. Het bolsjewisme was de ontkenning van de eeuwenlange culturele evolutie van Rusland. Kern en doel van die evolutie was de opbouw van een moderne maatschappij. Eigenlijk was een dergelijke maatschappij in Rusland aan het begin van de Eerste Wereldoorlog dan ook tot stand gekomen. Het was een karakteristieke maatschappij, zoals Rusland een karakteristiek land was, en ze verschilde van de klassieke West-Europese modellen, maar het wás een moderne maatschappij. De ondergang van het Rusland van vóór oktober 1917 was dus niet niet alleen een Russische, maar ook een mondiale catastrofe. Was dit niet gebeurd, dan zou de 20ste eeuw niet zo bloedig zijn geweest als deze is geworden.

De Duitse sociaal-filosoof Theodor Adorno schreef na de Tweede Wereldoorlog: „Het verleden zal alleen gedegen worden onderzocht als we afstand nemen van de redenen voor de voorbije gebeurtenissen, want deze redenen werken nog altijd door en de fascinatie uit het verleden is nog altijd niet verdreven.” Ongeveer tegelijkertijd schreef Karl Jaspers, die in Die Schuldfrage de aansprakelijkheid van Duitsland als geheel voor de gruweldaden van Hitlers Derde Rijk onderzocht: „Het bewustzijn verandert wanneer de werkelijke erkenning van schuld als een bijensteek is.”

Toch blijkt uit de Duitse geschiedenis van na de Tweede Wereldoorlog dat het bewustzijn van de Duitsers wel degelijke is veranderd, dat zij afstand hebben genomen van de redenen voor de gebeurtenissen uit het verleden. De Russen zijn nog niet zover, en dat wil zeggen dat de bolsjewistische revolutie nog niet voorbij is.

Joeri Pivovarov is verbonden aan het Instituut voor wetenschappelijke informatie over de sociale wetenschappen. Van 2001-2004 was hij voorzitter van de Russische Academie van politieke wetenschappen. ©RIA Novosti

    • Joeri Pivovarov