VN vaker doelwit geweld

In het veld houden de VN zich vooral met humanitair werk in ruime zin bezig. Toch zijn VN-werkers, tot hoge diplomaten toe, vaak doelwit van geweld.

Met Sergio Vieira de Mello verliezen de Verenigde Naties voor de derde keer in hun geschiedenis een topdiplomaat, na de Zweed Folke Bernadotte, die in 1948 werd vermoord, en de Zweed Dag Hammarskjöld, secretaris-generaal van de VN, die in 1961 omkwam bij een mysterieuze vliegramp.

De VN worden doorgaans geassocieerd met vredesoperaties, met wederopbouw, met humanitaire hulp, met zelfbestuur; de VN zijn neutraal; de VN zijn de wereld – alle landen. Dat evenwel is al lang geen garantie meer dat VN-personeel niet het doelwit wordt van aanslagen door extremisten in een conflictgebied. Sinds 1992 zijn 221 leden van de niet-militaire staf van de VN door geweld omgekomen. Van hen kwamen er 28 om bij vliegtuigongelukken. Van de anderen werden er 123 doodgeschoten, 52 werden het slachtoffer van etnisch geweld in Rwanda en Burundi en zestien kwamen om door bommen of landmijnen. Twee tenslotte werden het slachtoffer van vliegtuigkapers.

Van deze slachtoffers maakten er 57 deel uit van de internationaal gerekruteerde VN-staf; de rest bestond uit lokaal personeel. Van de driehonderd leden van de VN-staf in Bagdad kwamen er gisteren vijftien om; honderd anderen liepen verwondingen op.

Folke Bernadotte was de eerste VN-topman die zijn inzet met de dood moest bekopen. De Veiligheidsraad van de VN benoemde in mei 1948 de Zweedse graaf – in 1895 geboren als afstammeling van Napoleons maarschalk Bernadotte die in 1818 koning van Zweden en Noorwegen werd en neef van de regerende Zweedse koning Gustav V – tot bemiddelaar in het joods-Arabische conflict in Palestina. Hij slaagde er de maand daarop in een bestand te bereiken en presenteerde eind juni een vredesplan. Op 17 september 1948 werden Bernadotte en een met hem in een auto meereizende Franse officier doodgeschoten door de extremistische zionistische organisatie Lehi, die ook bekend stond als de Stern-groep, een groep die talrijke aanslagen op Arabische en Britse doelen had gepleegd. Twee Lehi-leiders werden later tot lange gevangenisstraffen veroordeeld, maar kwamen al snel door een amnestie vrij. Een ander kopstuk, Yitzhak Shamir, werd nooit veroordeeld; hij werd later premier van Israël.

Dag Hammarskjöld werd in 1905 geboren uit een geslacht van diplomaten; zijn vader was premier van Zweden. Hammarskjöld leidde onder andere de Zweedse nationale bank voordat hij diplomaat werd en de Zweedse VN-delegatie ging leiden. In 1953 koos de Algemene Vergadering van de VN de Zweed met 57 van de 60 stemmen tot secretaris-generaal; vier jaar later werd hij herkozen. Als VN-chef kreeg Hammarskjöld gedaan dat China de in de Koreaanse oorlog gevangen genomen Amerikaanse krijgsgevangenen liet gaan en stond hij aan de wieg van de eerste VN-vredesmacht.

Hammarskjöld was nauw betrokken bij het probleem-Congo, dat al direct nadat het in 1960 onafhankelijk was geworden, werd geconfronteerd met muiterij in het leger, gewapende opstanden, de afscheiding van Katanga en een Belgische interventie. De VN stuurden vredestroepen. De toestand verslechterde niettemin voortdurend. In september 1961, toen Hammarskjöld zich in Congo bevond, raakten Katangese troepen slaags met VN-soldaten. Hammarskjöld vertrok per vliegtuig voor een ontmoeting met de Katangese president Moïse Tshombe. In de nacht van 17 op 18 september 1961 stortte dat toestel neer bij Ndola, op de grens tussen Katanga en Noord-Rhodesië, het latere Zambia.

De oorzaak van de vliegramp is nooit opgehelderd en er is steeds over gespeculeerd dat de ramp het gevolg was van sabotage op last van Tshombe. Pas negen uur nadat het toestel in Ndola had moeten landen werd alarm geslagen. Hammarskjölds lichaam vertoonde twee kleine wonden, die geen van beide dodelijk kunnen zijn geweest. De doodsoorzaak is niet opgehelderd. De lichamen van zijn lijfwachten vertoonden kogelwonden. Bij het wrak werd één overlevende aangetroffen. Hij werd door de Noord-Rhodesische politie verhoord voordat ook hij stierf. Het protocol van dat verhoor is altijd geheim gehouden. Later in 1961 kreeg Hammarskjöld postuum de Nobelprijs voor de Vrede.