De VN in één mens verenigd

VN-veteraan Ahmad Fawzi, tot twee weken geleden woordvoerder van de gisteren bij een aanslag omgekomen VN-gezant in Irak Sergio Vieira de Mello, klinkt verslagen. Af en toe valt de geharde Egyptische beroepsdiplomaat stil en is door de telefoon vanuit Londen alleen nog het getinkel van ijs in een borrelglas te horen. ,,Gisteren hadden we nog contact en toonde hij zich erg bezorgd over de veiligheidssituatie in Irak'', zegt Fawzi, die ook voor De Mello werkte tijdens de post-conflictmissie in Oost-Timor. ,,Hij bood mij zijn appartement in New York aan voor als ik over enkele weken terugga. Een unieke en verbazingwekkende man. Ik kan niet geloven dat hij er niet meer is.'' Opnieuw een stilte.

De Braziliaanse VN-diplomaat Sergio Vieira de Mello (55) gold in VN-kring als een levende metafoor: de Verenigde Naties verenigd in één mens, een dienaar van de wereld, multicultureel, thuis op alle continenten. De Mello die twee doctoraten (waaronder filosofie) behaalde aan de Sorbonne, sprak zijn talen: Engels, Frans, Spaans of Portugees. En zijn actieradius bij de VN was door de jaren heen bijna letterlijk wereldwijd geworden.

Er ging geen brandhaard voorbij, of De Mello was erbij als puinruimer namens de VN. Hij was VN-gezant in Cambodja, Rwanda, Bosnië, Kosovo en Oost-Timor. Toen hij 34 jaar geleden bij de VN begon, voerde zijn carrière hem naar posten in Bangladesh, Soedan, Cyprus, Mozambique, Peru en Libanon. Hij deed veel ervaring op in het praktische vluchtelingenwerk van de VN, maar ook in de Geneefse VN-bureaucratie waar hij in 1996 opklom tot assistent Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen (UNHCR) en op het New Yorkse VN-hoofdkwartier, waar hij in 1998 ondersecretaris-generaal voor humanitaire zaken werd.

Voor vrijwel elke VN-topbaan deed zijn naam de ronde. Het was voorspelbaar dat VN-chef Kofi Annan zich eerder dit jaar wendde tot De Mello, in 2002 benoemd tot Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens bij de VN, om tijdelijk, voor vier maanden, VN-gezant in Irak te worden. Inmiddels circuleerde zijn naam al als opvolger van Annan.

Behalve zijn aantrekkelijke voorkomen en intelligentie roemen VN-diplomaten zijn stijl als diplomaat én mens: ,,Charismatisch, inspirerend, gepassioneerd, op alle niveaus betrokken bij mensen'', zegt Fawzi. ,,Of hij nu sprak met een Iraakse voetballer of de president van Syrië, of de Iraanse leider Khatami, zoals ik de afgelopen weken meemaakte. Hij was welbespraakt en geloofde in de mensenrechten. Je wilde graag deel uitmaken van zijn team.''

De Amerikaanse ex-VN-ambassadeur Nancy Soderberg: ,,Hij kon met koningen en diplomaten en met gewone vluchtelingen omgaan met hetzelfde enthousiasme en gevoel van respect.'' De Nederlandse oud-VN-ambassadeur Peter van Walsum kon eind mei geen enkel minpunt van hem noemen en verzuchtte toen: ,,Hij is misschien wat ijdel, maar is dat niet begrijpelijk als je bijna overal als een held wordt binnengehaald?''

Fawzi noemt De Mello ,,zeer gedisciplineerd''. Werkdagen begonnen in Bagdad om half acht, en ,,er was altijd tijd voor fitness en joggen''. ,,Hij jogde in Bagdad bij vijftig graden Celsius'', zegt Fawzi. En op de tweede dag van zijn verblijf liet De Mello de tien jaar niet gebruikte fitnessruimte in het Sheraton-hotel weer in orde maken en in gebruik nemen, ook door hemzelf.

De Mello stond bij de VN te boek als een ,,dynamische'' en ,,nooit confronterende'' VN-diplomaat, die zelfs in de smaak viel bij president Bush. Dat alleen al kunnen weinig VN-diplomaten hem nazeggen. Volgens VN-collega's was hij de ultieme troubleshooter en consensusbouwer, die ook goed kon luisteren. Fawzi: ,,Toen we naar Irak gingen, zei hij: we gaan de eerste weken luisteren naar wat de Irakezen, alle partijen, willen.''

Volgens Fawzi luisterden anderen op hun beurt naar De Mello, zoals de Amerikaanse bestuurder Paul Bremer namens de `bezetters', de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. ,,Bremer heeft veel van Sergio overgenomen. Bremer had veel respect voor hem en zijn ervaring.'' Dat Bremers concept van een Iraakse raad van politieke adviseurs veranderde in één waar het woord regeringsraad in voorkwam, was volgens Fawzi de verdienste van De Mello. ,,Hij wilde de Irakezen het gevoel geven dat ze iets te vertellen hadden.''

De Mello ging volgens diplomaten pragmatisch om met de situatie waarin niet de VN maar de VS het voor het zeggen hebben in Irak. Die machtsverhouding maakte deze missie nog moeilijker dan andere, zoals Oost-Timor waar hij de provincie na een bloedig conflict met pro-Indonesische milities in 1999 naar onafhankelijkheid begeleidde. De Mello coördineerde in Irak het humanitaire en wederopbouwwerk van de VN, en werkte samen met de `bezetters' en de Irakezen om een democratisch gekozen regering te installeren. Hij noemde de bijbehorende VN-resolutie 1483 ,,een studie in ambiguïteit'' omdat deze de VN een bijrol gaf met alleen ,,coördinerende'', ,,bevorderende'', ,,faciliterende'' en ,,aanmoedigende'' taken. En dat terwijl De Mello iemand was van directe daadkracht.

,,Sergio ging heel goed met Bremer om'', aldus Fawzi, ondanks de spanningen tussen de VS en de VN over Irak. Volgens diplomaten realiseerde De Mello zich heel goed dat de Bremer de macht in Irak heeft. Maar tegelijkertijd wees hij erop dat de VN veel langer in Irak zouden blijven dan de Amerikaanse troepen. Maandag nog zei De Mello tegen een Braziliaanse krant te begrijpen dat de Irakezen moeite hebben met buitenlandse troepen op hun grondgebied. ,,Het is traumatisch. Het moet één van de vernederendste perioden uit hun geschiedenis zijn. Wie wil zijn land bezet zien? Ik zou niet graag buitenlandse tanks in Copacabana zien'', zei De Mello.

De gescheiden vader van twee zonen was niet onbekend met gevaarlijke situaties. Uitgerekend De Mello zelf waarschuwde de Veiligheidsraad een maand geleden voor de onveiligheid in Irak. In een tussenrapportage gaf hij ook blijk van profetische gaven toen hij de raad meedeelde: ,,De aanwezigheid van de VN blijft kwetsbaar voor iedereen die onze organisatie als doelwit zou willen gebruiken.''