Laatste kans

Op 15 augustus 1945 kwam met de capitulatie van Japan de Tweede Wereldoorlog officieel ten einde. In Nederland herdenkt de Nederlands-Indische gemeenschap dit feit sinds 1995 tijdens een jaarlijkse nationale herdenking. Helemaal onproblematisch is dat niet. Zo is 15 augustus bijvoorbeeld geen bevrijdingsdag. Er waren op die dag in 1945 geen geallieerde troepen die onder het gejuich van een opgeluchte bevolking de kolonie binnentrokken. Er werden slechts waarnemers aangesteld. Dat waren Japanners. Zij moesten de orde bewaken totdat de kolonie aan geallieerd gezag werd overgedragen. Twee dagen later werd de onafhankelijke Republiek Indonesië uitgeroepen en uiteraard waren de in de jonge republiek woonachtige Nederlanders niet langer meer welkom, althans niet op de manier waarop ze dat gewend waren. Zij vluchtten uiteindelijk naar een vaderland dat ze langgeleden hadden verlaten of, omdat ze in de kolonie geboren en al dan niet van gemengd bloed waren, alleen maar uit verhalen kenden.

15 augustus is dus geen bevrijdingsdag, maar louter een dodenherdenking is het ook niet. Zeker, er worden kransen gelegd en er wordt stilgestaan bij de mensen die tijdens de Japanse bezetting zijn gestorven, als militair, als gevangene in een interneringskamp, als buitenkamper en als dwangarbeider of krijgsgevangene die aan de Birma-spoorlijn of de Pakan Baru-spoorlijn werkte. Maar er wordt op 15 augustus tevens getreurd om het einde van de koloniale levensstijl en de daarbijbehorende sociale status. Om het verlies van Indië en een in de literatuur zo vaak beschreven zoetgeurende tropische jeugd. Niet zelden wordt tijdens de herdenking tevens gerefereerd aan de ontvangst in het vreemde vaderland, de pogingen om in de Nederlandse samenleving en cultuur te integreren en de decepties die men daarbij ondervond en tot op de dag van vandaag nog altijd ervaart. Kwetsende tegenvallers die allen lijken te liggen op het vlak van het zich niet gezien en niet gehoord voelen. Een gevoel waarvoor de Indische gemeenschap keer op keer bevestiging vindt, zodat de kwetsuren weer opengehaald of dieper gemaakt worden.

Als naoorlogse Indo heb ik die kwetsuren en de wijze waarop men daar mee omgaat altijd buitengewoon pijnlijk en evenzeer gênant gevonden. Het lijkt wel of de Indische gemeenschap een neus heeft voor situaties en mogelijkheden om zich gekwetst te voelen. Want goed is het nooit en pijn doet het altijd. De erkenning waar men naar hunkert blijft uit en daar kan men zich niet bij neer leggen. Ook al zegt men dan `soedah, la maar', men bedoelt maar al te vaak: kijk nu eens wat ons wederom wordt aangedaan. Gekrenkte trots.

Zelfs de herdenkingsdag zelf verwordt steeds vaker tot een pijnpunt voor en zelfs splijtzwam binnen de Nederlands-Indische gemeenschap. Zo kan een deel van de bewoners van de voormalige kolonie zich niet vinden in de wijze waarop er op 15 augustus wordt herdacht. De herdenking bij het Indisch monument te Den Haag wordt door deze mensen als een elitair gebeuren beschouwd. Een evenement voor Nederlandse hoogwaardigheidsbekleders met de mensen uit voormalig Nederlands-Indië als een soort exotisch sausje maar wel achter dranghekken, ver van het gebeuren af. Het monument zelf kan in hun ogen eveneens geen goedkeuring wegdragen omdat het door een Joegoslavische kunstenares zonder banden met Indië is gemaakt. En dan is er nog de pers die het hele, volgens het e-zine Blimbing `oenige' gebeuren zonder enige kennis van zaken beschrijft. Deze krant bijvoorbeeld sloeg afgelopen vrijdag de plank weer eens behoorlijk mis door in het bijschrift bij een foto van de herdenking geen onderscheid te maken tussen Indische Nederlanders en toenmalige inlandse Indonesiërs.

Dit jaar speelde ook nog de affaire met de mobiele telefoonmaatschappij Telfort, die uitgerekend 15 augustus uitkoos als hoogtepunt van een reclamecampagne. Het bedrijf zou huis aan huis plastic Nederlandse vlaggen distribueren. Wie op 15 augustus de vlag uithing, maakte kans op vijf jaar gratis bellen. Hoe kan men dat nu op 15 augustus doen, vroeg men zich bij de `Stichting Herdenking 15 Augustus' af. Zoiets doe je toch ook niet op 4 mei? Nee, inderdaad wist ook de rest van de Indische gemeenschap, zoiets zou ondenkbaar zijn op 4 mei. Dus werd het de ouwetjes (koosnaampje voor de ouderen van mijn gemeenschap) wel weer duidelijk dat ondanks het compromis dat uiteindelijk met Telfort werd gesloten, in Nederland zich nog altijd niemand voor hun verleden en leed interesseert.

En waarom zou iemand zich daar eigenlijk ook voor interesseren?, denk ik hardvochtig misschien, maar ook uit ergernis en eigen pijn over die eeuwige gekwetstheid. Wat weet men in dit land nu wel over het Nederlandse verleden? Echt niet zo veel meer. En dan, wat zou u die jonge Nederlandse mensen, die jong en dus klootzakken zijn, zoals in Blimbing over de jongens van Telfort te lezen valt, dan over uw pijn willen vertellen, ouwetje? Zouden ze uiteindelijk niet vragen wat u daar eigenlijk in die kolonie deed? In ieder geval zouden ze begrijpen dat u niet alleen een slachtoffer was. Dat u ondanks het geleden leed een kolonisator was. Een van de overheersers, een van de mensen die niet langer werden gewild. Dat u daar niets aan kon doen, nemen ze echt niet zo snel van u aan. In plaats daarvan zullen ze in uw woorden horen doorklinken dat u eigenlijk jaloers bent op de joden, omdat die nog meer hebben geleden, in veel verschrikkelijker kampen. Omdat ze zo veel eenduidiger slachtoffer waren dan u. En daar zou u dan staan, ouwetje. Wederom onbegrepen, geslagen en vol gekwetste trotst op weer de volgende herdenking van de capitulatie van Japan.

Ah joh dan, ouwetje, doet u dat uzelf niet langer aan. Vier en gedenk thuis, met je sobat sobat, lekkere rijsttafel en een lied voor de doden. Of verstoor de herdenking, bestorm de dranghekken, al is dit het laatste wat u doet. Neem het heft in eigen hand. Laat de Nederlandse samenleving er niet in delen. Maakt u zich niet langer zo afhankelijk van haar begrip. Herdenk op 15 augustus uw geliefden en verdrijf uw slachtofferschap. Vier op die dag voortaan uw mentale onafhankelijkheid. Uw laatste kans.

    • Amanda Kluveld