CDA keert liberalen de sociale wang toe

Komende week wil het kabinet beslissen over pijnlijke extra bezuinigen. Maar het CDA wordt uit vrees voor te lage uitkeringen financieel ineens `rekkelijk'.

Bij voormalig beoogd regeringspartner PvdA zal dezer dagen worden gefronst over het CDA. De grootste regeringspartij is verwikkeld in een steekspel om extra bezuiningen met coalitiegenoten VVD en D66. Uit de CDA-top komen daarbij argumenten die nog niet zo lang geleden, tijdens de mislukte kabinetsformatie met de PvdA dit voorjaar, juist van de sociaal-democraten kwamen en voor CDA-leider Balkenende onverteerbaar waren.

Zo was het toen breekpunt voor het CDA dat het wegwerken van het begrotingstekort in 2007 in het geding kwam, omdat de PvdA versterking van de economie een hoger doel achtte. In de driehoek van CDA, VVD en D66 liggen de verhoudingen anders. Vorige week somde de premier op zijn vrijdagse persconferentie de prioriteiten van het kabinet op. Op één staat versterking van de structuur van de economie. Op twee financiële sanering. ,,Het gaat om een economisch en sociaal evenwicht'', aldus Balkenende.

De onderhandelingen in het kabinet over de begroting voor 2004 en volgende jaren komen op stoom. Volgens minister van Financiën Zalm (VVD) is 5 miljard euro aan extra `ombuigingen' nodig, bovenop de reeds voorziene 13 miljard, om het begrotingstekort in 2007 niet boven de 0,5 procent te laten komen. Dat is de grens die is afgesproken in het regeerakoord. Zalm baseert zich op berekeningen van het Centraal Planbureau, die nog niet openbaar zijn.

Het CDA legt in de onderhandelingen de nadruk op een andere afspraak, ook uit het regeerakkoord: dat het tekort in 2004 niet boven de 2,5 procent mag uitkomen. Daarvoor is 3 miljard extra bezuinigingen nodig. De vraag hoe de doelstellingen in 2007 dan moeten worden gehaald, kan nog volgens het CDA even worden uitgesteld – tot een onderhandelingsronde over bezuinigingen volgend voorjaar bijvoorbeeld of totdat de economie weer aantrekt.

Om 5 miljard bijeen te krijgen, heeft Zalm in de ministerraad een lange `A-lijst' voorgelegd met mogelijke extra bezuiningen. Daarnaast is er nog een B-lijst, met `theoretische' maatregelen: van schrappen in de studiefinanciering tot in huisvesting voor ministeries. Maar die zijn nog niet in zicht. De komende anderhalve week buigt het kabinet zich over meer en minder ingrijpende maatregelen op de A-lijst. Daarbij horen het bevriezen van de ambtenarensalarissen (en dus de uitkeringen) in 2004 en 2005, het verhogen van accijnsen op tabak en alcohol en het verhogen van kosten voor consumenten in de zorg. Bij dat laatste heeft minister Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD) inmiddels voor ruim 1 miljard `geleverd' aan voorstellen om overschrijdingen op zijn eigen departement op te vangen. Daarbij horen maatregelen als de pil uit het ziekenfondspakket, minder vergoeding voor tandartskosten voor volwassenen en een eigen medicijnenbijdrage.

CDA en D66 lijken in grote lijnen van zins deze voorstellen te volgen. Maar die tellen zo vooralsnog niet op tot vijf miljard euro extra bezuinigen. Om dat te halen, moet ook worden ingegrepen op Sociale Zaken, de tweede `reus' in de overschrijdingen, naast Volksgezondheid. D66 maakt daartegen niet groot bezwaar, al vinden de democraten 4 miljard extra bezuinigen wel genoeg.

Maar het CDA maakt problemen. Extra schrappen op in de uitkeringen kan niet meer, klinkt steeds vaker in de CDA-top. ,,Sinds Balkenende I hebben we 21 miljard bezuinigd, waarvan 10,5 op het sociale zekerheid. Je kan niet eindeloos bezuinigen. De Geus heeft zijn deel gehad'', aldus een CDA-adviseur. Op de achtergrond wordt nu door CDA'ers gesproken over de noodzaak van maatschappelijk `draagvlak' voor de pijnlijke maatregelen die komen. Dat is nieuw, een teken dat het CDA misschien toch niet zoveel zin heeft in massa's op het Malieveld die tegen het kabinetsbeleid demonstreren.

Cruciaal in de onderhandelingen is de rol van premier Balkenende. Zijn partijgenoot De Geus is als minister van Sociale Zaken, met bovendien een vakbondsverleden, van nature geschikt voor de rol van `andere wang' van het CDA, het sociale gezicht tegenover de als strenge begrotingsbewaker geprofileerde Balkenende. De Geus is als enige CDA-bewindsman naast Balkenende aanwezig bij de financieel-economische vierhoek die vergadert over het financiële beleid. Namens de VVD zit daar vicepremier Zalm (Financiën), voor D66 minister Brinkhorst. De Geus voert daar vandaag naar eigen een ,,moeilijk maar fair gesprek''.

Balkenende zit daar met andere dilemma's. Vasthouden aan Zalms en zijn eigen bekende strenge financiële lijn betekent de groeiende `bezuinigingsmoeheid' in zijn eigen partij trotseren. Maar de CDA-lijn kiezen betekent dat Zalm zijn positie op Financiën kan uitbuiten om het beeld te bevestigen dat hij de `echte baas' en bovenmeester in dit kabinet is. Daarnaast wordt van Balkenende in de onderhandelingen een rol verwacht als premier boven de partijen, waar hij volgens een anonieme partijadviseur ,,nog moeite mee heeft''.

Voorlopig blijven de VVD'ers rolvast in de `precieze' benadering van het uitvoeren van de afspraken uit het regeerakkoord. Malieveld of niet, uitkeringen of niet, de plannen moeten worden uitgevoerd zoals ze in het hoofdlijnenakkoord staan. Bij het CDA zijn ze daarentegen op financieel gebied inmiddels ,,rekkelijk'', zoals Kamerlid De Haan het formuleert. ,,Het gaat er om dat het tekort in 2007 omlaag moet. Of dat nu moet blijft steken op 0,5, 0,6 of 0,7 procent, is minder belangrijk. Daar moeten we geen ruzie over maken.'' Hij zegt het ook anders: ,,Als Zalm ons het mes op de keel zet, tonen wij ons sociale gezicht.''